Publication: Rekabet kavramı açısından mevduat sigorta fonu ve Türkiye uygulaması
Abstract
Finansal piyasaların hızlı bir şekilde değişmesi, finansal risk kavramının da hızlı bir şekilde çeşitlenmesine ve değişmesine sebep olmuştur. Finansal piyasaların entegre olması; çeşitli risk faktörlerinin bileşkesi olarak meydana gelen, krizleri, hem daha yaygın hem de daha maliyetli bir hale getirmiştir. Finansal piyasalarda faaliyet gösteren bankaların ekonomideki özel ve önemli yerinden dolayı, risk unsurunu iyi bir şekilde yönetebilmesi ve krize girmemesi arzulanır. Ancak; piyasaların entegre olması, toplumların tehlikeye açık bir şekilde yaşamasına sebep olmaktadır. Başka bir ifadeyle, globalleşmeyle birlikte, finansal sistemler krize açık bir hale gelmiştir. Belirtilen sebeplerden dolayı; 1980'li yıllardan sonra, ülkelerin finansal güvenlik ihtiyaçları gittikçe artmış bulunmaktadır. Krizlerin yaygınlık göstermesi ve finansal piyasalara entegre olan her toplumu etkilemesi, yerel otoriteleri, güvenlik ağı oluşturmaya sevk etmiştir. Mevduat sigortası, bu amaçla kullanılan en etkili ve tartışmaya açık olan güvenlik ağı elemanıdır. Mevduat sigortasından beklenen esas amaç; kriz dönemlerinde bankacılık sistemine olan güveni yeniden tesis etmek, normal zamanlarda ise piyasanın istikrarını korumaya yardımcı olmaktır. Gerçekten de etkin mevduat sigorta modelleri bu amaçlara ulaşma konusunda başarılıdır. Finansal güvenlik ihtiyacı dolayısıyla, mevduat sigorta fonu uygulamaları, günümüz bankacılığının ayrılmaz bir parçası olmuştur. Mevduat sigorta fonu uygulamaları finansal güvenlik hizmeti sunarken, içinde faaliyet gösterdikleri finansal piyasalarda ve ekonomide bir takım sapmalara neden olurlar. Bu sapmaların kaynağında, rekabet kavramı üzerindeki etkiler vardır. Bu çalışmada, mevduat sigorta fonu uygulamalarının sektör içinde ve dışında rekabet kavramına yaptığı etkiler incelenmiş ve şu sonuçlara ulaşılmıştır. Mevduat sigortası, finansal piyasalarda bankacılık sektörüne, rekabet açısından önemli avantajlar sağlamaktadır. Riski sevmeyen yatırımcılar; yeni finansal ürünleri aktif bir şekilde kullanarak portföylerini korumak yerine, mevduat sigortasının kendilerine sunduğu pasif, maliyetsiz ve garantili korumayı tercih etmektedirler. Yatırımcıların, diğer finansal aracılar yerine bankaları tercih etmesi, bankaların mali piyasalardaki hakim konumunu perçinlemektedir. Bunlara ek olarak; banka dışı finansal kesim, tasarruflardan daha fazla pay almak için daha riskli çalışmaktadır. Mevduat sigorta fonu, batmayacak kadar büyük banka kavramını beraberinde getirdiği için sistem içinde büyük bankalara rekabet üstünlüğü sağlamaktadır. İnsanların büyük bankaların batmayacağına olan inancı, bu bankaları cazip kılmaktadır. Sigorta sistemine girişlerin serbest olduğu sistemlerde, bu tür büyük bankalar sistem dışında kalarak prim verme yükünden de kurtulmaktadır. Mevduat sigorta fonu, reel ekonomide banka bağlantılı firmalara rekabet üstünlüğü sağlamaktadır. Banka bağlantılı firmalar diğer firmalara göre, daha ucuz ve uygun geri ödeme planları bulunan kredileri bulabilmektedirler. Dolayısıyla, banka bağlantılı firmaların maliyetleri düşerken, diğer firmaların maliyetleri göreceli olarak artmaktadır. Sonuç olarak; banka bağlantılı firmalar, sektörde haksız rekabet şartları sağlayarak sektörde, hakim konuma gelmektedirler. Mevduat sigorta uygulaması, rekabet şartlarını etkilerken devlete ve dolayısıyla vergi verenlere ağır yükler getirmektedir. Mevduat sigorta sisteminin sağladığı güvence suistimal edilerek oluşan hasarların vergi verenler tarafından finanse edilmesi, vergi ahlakı açısından son derece yanlıştır ve haksız bir uygulamadır. Bu durum bankacılık sektörüne olan güvenin sarsılmasına sebep olur. Fiyat faktörü, bütün risk, kar ve maliyetleri içine alan bir gösterge olduğu için bu çalışmada mevduat sigorta fonunun sebep olduğu makro ölçekli fiyat hareketleri incelenmiştir. Mevduat sigortası uygulaması ilk başlandığı zaman; riskten hoşlanmayan tasarruf sahipleri, tasarruflarının bir kısmını bankalara mevduat olarak vermeye razı olacaklardır. Mevduat arzının artması, arz eğrisini sağa doğru kaydıracaktır. Mevduat arzının artması; yeni mevduat denge noktasının, daha düşük faiz seviyesinde ancak daha fazla mevduat miktarında oluşmasına neden olur. Kısa vadede bankaların mevduat taleplerini arttırması beklenmemiştir, ancak orta vadede ise bankalar daha fazla mevduat toplamak için gerekli alt yapıyı kuracaklardır. Mevduat sigorta fonun bu olumlu etkisi kısa sürecek ve bankalar, güvenceyle birlikte sisteme giren ek mevduattan daha fazla toplama konusunda bir birleriyle rekabete gireceklerdir. Mevduat sigortasının mevduatlara güvence getirmesi, mevduat sahiplerinin, bankaların risk profillerine karşı kayıtsız kalmalarına yol açar. Mevduat sahiplerinin risk yapısına karşı kayıtsız kalması, bankaların, sadece mevduat faizleri üzerinden rekabet etmesine yol açar. Bankaların artan mevduat talebi ve mevduat faizi üzerinden yapılan rekabet, mevduat sigortası uygulamasının başlamasıyla birlikte düşen mevduat faizlerini tekrar arttıracaktır. Faizlerin sürekli artması mevduat miktarını arttıracaktır, ancak sürekli olarak artan mevduat faizleri bankaların karlılıklarını düşürecek ve taşınan faiz oranı riskini büyütecektir. Faiz oranı riskinin yönetilemez boyutlara ulaşması engellenmelidir. Aksi taktirde bankacılık sistemi, mevduat faizleri üzerinden gerçekleşen yıkıcı rekabet yüzünden zorlanacaktır. Faiz oranlarının yükselmesi sonucunda, mevduat sigortasının maliyetlerini düşürmek için, mali bünyeleri zayıflayan bankalara erken müdahale yapılması gereklidir. Erken müdahale sisteminin bulunmaması ve garantinin sürdürülmesi riskli bankaların hayatta kalmasına yarayacaktır. Mali bünyeleri bozulan bankaların sektörden çekilmesinin engellenmesi, mevduat talebinin daralmasını engelleyecek ve taşınan riski arttıracaktır. Bu bankaların hayatta kalması mevduat faiz oranlarının daha da yüksek noktalarda dengelenmesine sebep olacaktır. Mevduat faiz oranlarının sürekli olarak artması, bankaların mevduat sigorta fonu uygulamasının başlangıcındaki sağladıkları fiyat avantajını ortadan kaldırmaktadır. Mevduat faiz oranlarının artması, kredi faizlerini yükseltecek ve belli bir noktadan sonra ekonomiyi yavaşlatacaktır. Ekonominin, kredi faizleri ile yavaşlaması durumunda, mevduat sigorta fonu uygulamasının reel ekonomide meydana getirdiği rekabet etkisi derinleşecektir. Banka bağlantılı firmalar kolay ve ucuz kredi bulurlarken, diğer firmalar kredi fiyatlarının yüksek olması sonucunda düşük kar marjları ile çalışmak ve hayatta kalmak zorunda kalacaklardır. Kriz durumunda uygulamaya konulacak mevduat sigortası, tekrar güven tesis etmek amacında olacaktır. Bu yüzden, kriz dönemlerinde uygulamaya konulan sigortalar genellikle tam koruma sağlar. Krizle birlikte, mevduat arzı hızla azalır ve mevduat faizleri iyice artar. Bu noktada devreye girecek mevduat sigortası düşen mevduat arzını arttıracaktır, ancak yine de krizden önceki kadar mevduat artışı yaşanmaz. Ülkemizde uygulamaya konulan mevduat sigorta fonu teorik olarak başarısı kanıtlanmış uygulamalardır. Ancak; ülkemiz bankacılık sektörünün yapısı, mevduat sigortasından beklenen etkileri azaltmıştır. Etkileri azalan mevduat sigorta sisteminin rekabet şartlarına da etkisi de o ölçüde azdır. Türk bankacılık sektöründe kamu bankalarının ağırlığı hissedilmektedir. Kamu bankalarının topladığı mevduatların doğrudan devlet tarafından garanti altında olması, bu bankalara rekabet üstünlüğü sağlamıştır. Devlet tarafından uygulamaya konulan mevduat sigorta fonu bu açıdan bakıldığında bankacılık sisteminin rekabet şartlarına olumlu katkılar sağladığı bile iddia edilebilir. Çünkü; devlet tarafından kurulan mevduat sigorta fonu, özel bankaların batması durumunda bu bankaların mevduat sahiplerine ödeme yapacaktır. Özellikle tam koruma dönemlerinde, mevduat sahipleri açısından bankalar arasında hiçbir fark kalmamaktadır. Türkiye'de uygulanan mevduat sigorta sisteminin sağlamış olduğu devlet garantisi; bankalara, bu garantinin kapsamı dışında faaliyet gösteren diğer finansal aracılara karşısında rekabet üstünlüğü sağlamıştır. Bu durum, ülkemizde yaşanan son kriz döneminde net bir şekilde ortaya çıkmıştır. Ülkemizde uygulanan mevduat sigorta fonu uygulaması sonucunda reel ekonominin rekabet şartları da etkilenmektedir. Ayrıca, holding tipi bankacılık, banka bağlantılı firmalara rekabet üstünlüğü sağlamaktadır. Hatta bazı holding bankalarının bağlantı içerisinde olduğu firmalar, sektörlerinde tekel konuma gelmişlerdir. Bu tür firmalar, krizlerin sıklıkla yaşandığı ülkemizde nispeten daha rahat finansman olanaklarına kavuşabilmektedir. Mevduat sigorta fonunun riskli bankacılı teşvik etmesi ve holding bankacılığının etkisiyle bu tür firmalar, diğer firmalar karşısında rekabet üstünlüğü sağlamışlardır.
Banking systems are opened to more risks especially in the globalization process thanks to the innovations and improvements in the field of information technologies. Due to the importance of the banking system in economies; some measures, the so called safety net, should be implemented to protect it from systemic risks. The banking system performs crucial roles both in credit markets and the payment system. Moreover; unlike other industries disruptions in banking activities may have negative external effects on the other sectors of the economy. Both to ensure stability in the banking system and to limit the negative externalities associated with banking problems, rule makers have chosen not to leave the fate of the banking system solely in the hands of the market discipline and established safety net systems for banks. On the other hand; banking system failures in an economy can effect negatively the other participants of the global financial system. Owing to the contagious effects of the banking system failures, the damage can be too devatating to predict. Thus the safety net serve also as a buffer zone between banking system failures in an economy and the other participiants of the global financial system. The safety net includes mainly; deposit insurance, lender of last resort function of central banks and the discount window. These elements provide banks safety, liquidity and solvency. Deposit insurance is the most widespread application because of its power to ensure stability especially after severe banking crises. Notwithstanding the demonstrable advantages of deposit insurance, - to maintain stability in the financial system, to protect small depositors from losses associated with banking failures, and to ensure the viability of small banks- it causes moral hazard, some distortions in the price mechanism both in deposit and loan markets, and it increases the government supervision and regulations. Deposit insurance can effect negatively competition conditions both in banking sector and other sectors of the economy. Performing under deposit insurance umbrella, banks can encourage to take excesive risk, the so called moral hazard. On the other hand, depositors prefer high yields ignoring the risk conditions of their banks with the conscience of the guarantee. After the implementation of deposit insurance, banks offer higher rates for deposits. Competition over solely interest rates, distort price equilibrium both in deposit and loan markets. Moreover; excessive risk taking via severe competition after deposit insurance implementation, can increase both social and economic costs of potential banking defaults. Under performing deposit insurance umbrella, the excessive risk takers benefit much more from the insurance system according to their rivals. Owing to this reason, each bank tends to increase interest rates for deposit. Rate ceiling and limited coverage may prevent banks to take excessive risk. Rate ceiling can change the dimension of competition among banks, arisen after the implementation of deposit insurance. After rate ceiling, depositors can care the other services of banks, if the rate ceiling is defined optimal. Unfortunately, defining the rate ceiling for reaching optimal welfare is nearly imposible. Limited coverage direct depositors to monitor risk conditions of their banks. Depositors can punish the banks that take excessive risk, via demanding higher interest rates or withdrawing their deposits, if there is limited coverage. Deposit insurance may change the competition conditions in favor of banks among the financial intermediaries. Thanks to deposit insurance, banks take the biggest portion of savings. Performing in market conditions non-banking financail intermediaries should offer profit rates over the deposit interest rates in order to make competition with banks. If they offer even the same profit rates with the interest rates, they can't increase their shares in savings; because the guarantee prevent saver to make investment at non-banking intermediaries. Deposit insurance may ensure some benefits to the companies that share the same holding company with the banks. Owing to the holding company structure, subsidiaries of banks and non-banking affiliates may gain some advantages against their rivals. Subsidiaries and affiliates can take credits with more suitable repayment and interest conditions. Moreover; banks related companies can take credits even in crisis period while their rivals suffer from liquidity crunch. Companies, sharing the same holding company with banks, use the protection of the deposit insurance if they take more suitable credits according to the market conditions. Ignoring the risk conditions of the holding companies, banks can give excessive credits to them, even opposing the rules due to the protection serviced by the deposit insurance. Owing to this value transfer from deposit insurance, banks related companies may gain some privileges according to their rivals in the same industry. Moreover; holding company structure can increase the riskiness of the banking industry because of the above mentioned value transfer. In order to limit risks, caused by holding company structure, additional rules and regulations should be implemented, even they may prevent innovations and improvements in banking industry. Banks have privilileges against non-banking intermediaries in Turkey thanks to the full coverage deposit insurance application. Teherefore; banks are the biggest actors in Turkish financial markets. Due to the holding company structure, associated with deposit insurance, bank related companies have privileges against their rivals in Turkish economy. Moreover; due to the severe competition among banks, caused by deposit insurance, Turkish banking system faces serious banking crises.
Banking systems are opened to more risks especially in the globalization process thanks to the innovations and improvements in the field of information technologies. Due to the importance of the banking system in economies; some measures, the so called safety net, should be implemented to protect it from systemic risks. The banking system performs crucial roles both in credit markets and the payment system. Moreover; unlike other industries disruptions in banking activities may have negative external effects on the other sectors of the economy. Both to ensure stability in the banking system and to limit the negative externalities associated with banking problems, rule makers have chosen not to leave the fate of the banking system solely in the hands of the market discipline and established safety net systems for banks. On the other hand; banking system failures in an economy can effect negatively the other participants of the global financial system. Owing to the contagious effects of the banking system failures, the damage can be too devatating to predict. Thus the safety net serve also as a buffer zone between banking system failures in an economy and the other participiants of the global financial system. The safety net includes mainly; deposit insurance, lender of last resort function of central banks and the discount window. These elements provide banks safety, liquidity and solvency. Deposit insurance is the most widespread application because of its power to ensure stability especially after severe banking crises. Notwithstanding the demonstrable advantages of deposit insurance, - to maintain stability in the financial system, to protect small depositors from losses associated with banking failures, and to ensure the viability of small banks- it causes moral hazard, some distortions in the price mechanism both in deposit and loan markets, and it increases the government supervision and regulations. Deposit insurance can effect negatively competition conditions both in banking sector and other sectors of the economy. Performing under deposit insurance umbrella, banks can encourage to take excesive risk, the so called moral hazard. On the other hand, depositors prefer high yields ignoring the risk conditions of their banks with the conscience of the guarantee. After the implementation of deposit insurance, banks offer higher rates for deposits. Competition over solely interest rates, distort price equilibrium both in deposit and loan markets. Moreover; excessive risk taking via severe competition after deposit insurance implementation, can increase both social and economic costs of potential banking defaults. Under performing deposit insurance umbrella, the excessive risk takers benefit much more from the insurance system according to their rivals. Owing to this reason, each bank tends to increase interest rates for deposit. Rate ceiling and limited coverage may prevent banks to take excessive risk. Rate ceiling can change the dimension of competition among banks, arisen after the implementation of deposit insurance. After rate ceiling, depositors can care the other services of banks, if the rate ceiling is defined optimal. Unfortunately, defining the rate ceiling for reaching optimal welfare is nearly imposible. Limited coverage direct depositors to monitor risk conditions of their banks. Depositors can punish the banks that take excessive risk, via demanding higher interest rates or withdrawing their deposits, if there is limited coverage. Deposit insurance may change the competition conditions in favor of banks among the financial intermediaries. Thanks to deposit insurance, banks take the biggest portion of savings. Performing in market conditions non-banking financail intermediaries should offer profit rates over the deposit interest rates in order to make competition with banks. If they offer even the same profit rates with the interest rates, they can't increase their shares in savings; because the guarantee prevent saver to make investment at non-banking intermediaries. Deposit insurance may ensure some benefits to the companies that share the same holding company with the banks. Owing to the holding company structure, subsidiaries of banks and non-banking affiliates may gain some advantages against their rivals. Subsidiaries and affiliates can take credits with more suitable repayment and interest conditions. Moreover; banks related companies can take credits even in crisis period while their rivals suffer from liquidity crunch. Companies, sharing the same holding company with banks, use the protection of the deposit insurance if they take more suitable credits according to the market conditions. Ignoring the risk conditions of the holding companies, banks can give excessive credits to them, even opposing the rules due to the protection serviced by the deposit insurance. Owing to this value transfer from deposit insurance, banks related companies may gain some privileges according to their rivals in the same industry. Moreover; holding company structure can increase the riskiness of the banking industry because of the above mentioned value transfer. In order to limit risks, caused by holding company structure, additional rules and regulations should be implemented, even they may prevent innovations and improvements in banking industry. Banks have privilileges against non-banking intermediaries in Turkey thanks to the full coverage deposit insurance application. Teherefore; banks are the biggest actors in Turkish financial markets. Due to the holding company structure, associated with deposit insurance, bank related companies have privileges against their rivals in Turkish economy. Moreover; due to the severe competition among banks, caused by deposit insurance, Turkish banking system faces serious banking crises.