Eski hukukumuzda muamele-i şer'iyye

Abstract

Bu çalışmada bir kredi temin yöntemi olarak kullanılan muamele-i şer‘iyye, 17. asır Osmanlı kaynakları başta olmak üzere diğer kaynaklar da göz önüne alınarak ele alınmıştır. Günümüz müellifleri bu muameleyi umumiyetle, faizi gizlemek için bir kılıf olarak görmektedir. Şer‘iyye sicilleri, arşiv vesikaları, devrin fıkıh/ fetvâ kitapları incelendiğinde konuyla ilgili çok sayıda muamele-i şer‘iyye ile karşılaşılmış ve çok ciddi bir tatbik sahası görülmüştür. Çalışmada bu kaynaklar incelenerek, muamele-i şer‘iyyenin hakikaten faize bir kılıf olarak mı; yoksa faizden kaçınmak için bir ruhsat olarak mı kullanılıp kullanılmadığı açığa çıkartılmaya çalışılmıştır. Osmanlı Devleti’nin bu hukukî muameleye bir tatbik sahası vermekle birlikte çok sayıda düzenleme ile müdahalede bulunduğu müşâhede edilmiştir. Muamele-i şer‘iyyenin hususen günümüz faizsiz bankacılık faaliyetleri çerçevesinde de tatbik sahası olduğu düşünüldüğünde, meselenin ortaya konulması bir kat daha ehemmiyet kazanmaktadır.İÇİNDEKİLERIÖZVABSTRACTVIKISALTMALARVIIÖNSÖZIXGİRİŞ11. Muamele-i Şer‘iyye Hakkında Umumi Malumat22. Konunun Sınırlandırılması33. Çalışmanın Metodolojisi ve Kaynakların Tanıtılması44. Konunun Takdimi7BİRİNCİ BÖLÜM91. MUAMELE-İ ŞER‘İYYENİN HUKUKÎ TEMELLERİ91.1. Bey‘u’l-Iyne91.1.1. Hanefîler’e Göre Bey‘u’l-Iynenin Hükmü101.1.2. Diğer Mezheplere Göre Bey‘u’l-Iynenin Hükmü131.1.3. Bey‘u’l-Iyne ve Muamele-i Şer‘iyye Münasebeti151.2. Karz Akdi171.2.1. Karz Akdinin Tarif ve Mahiyeti171.2.2. Karz Akdinin Kuruluşu181.2.2.1. Akdin Tarafları ve Ehliyet191.2.2.2. İrade Beyanı191.2.2.3. Akdin Mevzuu191.2.3. Karz Akdinin Sonuçları201.2.4. Karzda Faiz201.3. Hîle (Hiyel)211.3.1. Hîle Mefhumu221.3.2. Hîlenin Delilleri291.3.2.1 Hîle-i Şer‘iyyenin Cevazına Dair Deliller291.3.2.1.1. Kitap291.3.2.1.2. Sünnet301.3.2.1.3. Diğer Deliller331.3.2.2. Hîle-i Bâtılanın Caiz Olmadığına Dair Deliller341.3.2.2.1. Kitap341.3.2.2.2. Sünnet341.3.2.2.3. Diğer Deliller351.3.3. Hîlenin Mezheplerdeki Yeri371.3.3.1. Hanefîler371.3.3.2. Şâfiîler401.3.3.3. Mâlikî ve Hanbelîler401.3.4. Hîlenin Hükmüne Tesir Eden Bazı Haller411.3.4.1. Zaruret Hali411.3.4.1.1. Azimet ve Ruhsat421.3.4.1.2. Zaruret Halinin Yasaklar ile İrtibatı431.3.4.1.3. Zaruret Hali ve Hîle-i Şer‘iyye Münasebeti461.3.4.2. Maslahat-ı Mürsele491.3.4.3. Hükümlerdeki Dini ve Kazâi Ayrımı501.3.5. Hîle Hakkında Umumi Değerlendirme541.3.6. Bir Hîle Tatbikatı Olarak Muamele-i Şer‘iyye561.4. Muamele-i Şer‘iyye İle Alakalı Diğer Hukukî Mefhumlar591.4.1. Gabin591.4.1.1. Gabin Mefhumu601.4.1.2. Gabnin Akde Tesiri601.4.1.3. Gabin ve Muamele-i Şer‘iyye Münasebeti621.4.2. Akdin Lafzî ve Gâi Tefsîri Meselesi641.4.3. Muvâzaa65İKİNCİ BÖLÜM682. DEVRİN İKTİSÂDÎ ve İÇTİMÂİ ŞARTLARI IŞIĞINDA OSMANLI ULEMÂSININ MUAMELE-İ ŞER‘İYYEYE BAKIŞI682.1. 17. Asır Osmanlı Hukuk Kaynaklarında Muamele-i Şer‘iyye692.1.1. Muamele-i Şer‘iyye Mefhumu692.1.2. Muamele-i Şer‘iyyenin Yapılış Usulleri692.1.2.1. Karz+ Bey‘+(Hibe+Hibe) Usulü692.1.2.2. Bey‘+Bey‘+Bey‘ Usulü712.1.2.3. Bey‘+ Bey‘ Usulü712.1.2.4. Bey‘+Bey‘+İkale (Bozma)+ Bey‘ Usulü722.1.2.5. Karz+ Bey‘+Takas+ Bey‘ Usulü732.1.2.6. Bey‘+Karz+ Bey‘+Bey‘ Usulü742.1.2.7. Bey‘ Bi’l-Vefâ, Bey‘ Bi’l-İstiğlâl742.1.3. Muamele-i Şer‘iyye Sayılmayan Haller762.1.3.1. İlzâm-ı Ribhin Fiilen Yapılmaması762.1.3.2. Muamele-i Şer‘iyyede Garar (Belirsizlik)782.1.4. Muamele-i Şer‘iyyenin Hükmü782.1.4.1. Fetvâ Kitaplarında792.1.4.2. Mevzuya Dair Müstakil Risâlelerde812.1.4.2.1. Bey‘i’l-Iyne Risâlesi812.1.4.2.2. Risâle fî Tahkîki’l-Bey‘ Bi’l-Vefâ842.1.4.2.3. İşaratü Ba‘zı Ehli’l-Vefâ bi Cem‘i Ahkâm-ı Bey‘i’l-Vefâ Risâlesi852.1.4.2.4. Diğer Risâleler862.2. Osmanlı Devleti’nde 17. Asırda Tarihî Şartlar882.2.1. Para Darlığı882.2.1.1. Fiyat Devrimi ve Para Darlığı912.2.1.2. Para Vakıfları ve Para Darlığı952.2.2. Zirâi Kriz962.2.3. Askeri Nizâmın Değişimi992.3. Devrin Şartları ve Muamele-i Şer‘iyye100ÜÇÜNCÜ BÖLÜM1043. OSMANLI DEVLETİ’NDE MUAMELE-İ ŞER‘İYYE TATBİKATI1043.1. Muamele-i Şer‘iyyenin Kuruluş ve İşleyişi1063.1.1. Taraflar ve Ehliyet1083.1.2. Muamele-i Şer‘iyyenin Üzerine Bina Edildiği Borç1093.1.3. Ribhi Teşkil Eden Mal1103.1.4. Vade1103.1.5. İspat1123.1.6. Teminat1133.2. Muamele-i Şer‘iyyenin Hukukî Neticeleri1143.2.1. Ribh1143.2.2. Muamele-i Şer‘iyye Yapılmaksızın Ribh Talebinin Reddi1163.3. Muamele-i Şer‘iyye ile Borç Alıp Veren Şahıs ve Müesseseler1213.3.1. Para Vakıfları1213.3.1.1. Osmanlı Hukukunda Para Vakfı Tartışmaları1223.3.1.2. Para Vakfı Tartışmaları ve Para Vakfı Tatbikatı1283.3.1.3. Para Vakıflarınca Yapılan Muamele-i Şer‘iyyeler1353.3.2. Yetim Malları1393.3.3. Avarız Vakıfları1423.3.4. Yeniçeri Sandıkları1463.3.5. Şahıslar1493.3.6. Sarraflar ve Murabahacılar1503.3.7. Hususi Haller1543.3.8. Umumi Vaziyet1573.4. Muamele-i Şer‘iyyeye Devletin Müdahalesi1593.4.1. Ribh Nisbeti1593.4.2. Ribh Nisbetinin Artırılması ve Yetim/ Vakıf Mallarının Paraya Çevrilerek İşletilmesi Talebi1673.4.3. Ribâhorların Kasap Olarak Vazifelendirilmesi1693.5. Muamele-i Şer‘iyyenin Sona Ermesi1753.6. Muamele-i Şer‘iyyenin İçtimâi Hayattaki Rolü177SONUÇ186EK193KAYNAKÇA223

In this study, muamele-i şer‘iyye, which was utilised as a loan procurement method, is discussed with using 17th century ottoman resources and other resources. Present-day writers generally regard this method as a cover for concealing usury. Analysis of the Ottoman court records, archive documents, fetwa books of that era demonstrate that muamele-i şer‘iyye procedure was quite common in practice and used in very different contexts. The study aims to determine whether this method was really a cover for concealing usury or was it a “ruhsat” for avoiding use of interest by examining the aforementioned sources. It is striking that whilst The Ottoman Empire permitted the usage of this method, it also sought to intervene in the practice by adopting a significant number of regulations. The exploration of the issue becomes even more important, considering its wide usage in today's interest-free banking activities so explanation.