Gazzali ve İbn Teymiyye’de kelam-mantık ilişkisi

Abstract

Kelâm, İslam düşüncesinin temel disiplinlerinden birisidir. Bu ilim, tarihi süreç içerisinde mantık ilmiyle farklı etkileşimler içinde olmuştur. Mantık ilminin, kelâm ilmiyle etkileşiminde Gazzâlî büyük rol oynamıştır. Onun, mantığı kelâma dahil etmesiyle birlikte kelâm ilmi, mütekaddimîn ve müteahhirîn olmak üzere iki ana döneme ayrılmıştır. Gazzâlî öncesi kelâmcılar, mantığı reddederken; Gazzâlî ile başlayan süreçte mantık, İslam dünyasında müspet olarak karşılanmış ve kelâmın ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Bununla birlikte bu dönemde de İbn Teymiyye gibi mantığa karşı olan düşünürler de bulunmuştur. Gazzâlî ve İbn Teymiyye'de Kelâm-Mantık İlişkisi adlı bu çalışmada ise, ilk olarak mütekaddimîn kelâmının mantığa yaklaşımı ele alınmış ve bu dönemde mantığa sûrî bir sebepten mi, yoksa dînî bir sebebe binaen mi karşı çıkıldığı sorgulanmıştır. Bu meyanda Gazali öncesi kelamcıların, mantığı neden reddettikleri araştırılmıştır. Daha sonra ise Gazzâlî'nin mantık ilmini nasıl algıladığı, mantık ilminin O'nun kelâmî düşüncelerinde bir değişiklik meydana getirip getirmediği ve mantık ilmini kelam ilmine nasıl uyguladığı incelenmiştir. Son olarak ise mantığın genel kabul gördüğü müteahhirîn döneminde olmakla beraber hem mantığa hem de kelama eleştiriler yönelten İbn Teymiyye'nin görüşlerine yer verilmiş ve O'nun mantığı neden ve nasıl eleştirdiği, eleştirilerinde mütekaddimîn kelamıyla benzerlikler bulunup bulunmadığı, mantığı eleştirmeye müteahhırîn kelamının sevk edip etmediği ve bu eleştirilerinin kelam için ne anlam ifade ettiği tartışılmıştır. Gazzâlî, İbn Teymiyye, Kelâm, Mantık, Kelâm-Mantık İlişkisi Kalām is one of the main disciplines of Islamic thought. Throughout history, the two disciplines kalām and logic have had a mutual influence on each other, and in this sphere Ghazzali has played a major role. Along with his studying kalām as a part of logic, within the discipline of kalām there has emerged two main recognisable eras preand post- Ghazzali. Whilst those before the advent of Ghazzali, notably pro-kalam, have rejected logic, the comming of Ghazzali has secured it as an inseparable part of kalam, recognised in the Islamic world. However, after Ghazzali there are more contemporary thinkers who defy logic, such as Ibn Taymiyyah. In Ghazzali and Ibn Taymiyyah Kalām-Logic Relationships named in this study, it was firstly researched as to the reason why Ghazzali pre-theologians were opposed to logic, namely was it due to a stigma attached to logic itself, or reasons attributable to the religion. Thereafter, it was looked at how Ghazzali understood logic, whether this affected his thoughts on kalam, and how he implemented logic to Kalam. The final portion of the study is dedicated to a study of the era of acceptance of logic, namely the post-Ghazzali era. The role of Ibn Taymiyyah, and his opinions are put forward: how and why he criticized logic; whether in his critique similarities were found with the kalam of the pre-theologians; any bearing effect of the kalām of the posttheologians, and the overall outcome of his critıque on kalām. Gazzâlî, Ibn Taymiyya, Kalām, Logic, Kalām-Logic Rela