M. Reşid Rıza’ da Hilafet düşüncesi ve Osmanlı tecrübesi

Abstract

MARMARA ÜNİVERSİTESİ ORTADOĞU VE İSLAM ÜLKELERİ ENSTİTÜSÜ SİYASİ TARİH VE ULUSLARARASI Reşid Rıza, 19.yy'ın ikinci yarısında yetişmiş, dini düşüncenin yenilenmesi fikrinin öncülerinden biridir. Özellikle Osmanlı hilafetini değerlendirmesi, bu konudaki yorumları, teklif ve önerileri dikkat çekmektedir. Ülkemizde onun görüşleri ve düşünceleri pek bilinmemektedir. Bu husus, ciddi bir boşluk doğurmaktadır. İşte bu boşluğu doldurmak amacıyla, müellifin 1922 yılında kaleme aldığı Hilafet veya Büyük Önderlik isimli eserin ilgili kısımlarını tercüme ettik, görüş ve düşüncelerini vermeye gayret ettik. Kronolojik olarak Osmanlı hilafetini değerlendirirken üç dönem gözönüne almaktadır. Birinci dönem, 1908 meşruti devrime kadar olan süredir. Bu süre, II. Abdulhamid'in iktidarda olduğu dönemdir. Bu dönemi istibdat ve cehalet olarak yorumlamaktadır. Bununla birlikte İngilizlerin Osmanlı hilafetine karşı olan siyasetlerine karşın Osmanlı hilafetini desteklemektedir. İngilizler Hilafeti Arabiyye fikri ile İmamların Kureyş'ten olması hadisini propaganda olarak öne sürüyorlardı. O da, onların bu görüşüne karşı tezlerini ileri sürmektedir. II. Meşrutiyetten 1922 yılında Hilafetin, manevi hilafete dönüştürülünceye kadar olan dönemde birçok ümitlerle önerilerini sürdürmüştür. Ona göre, Osmanlı hilafeti öncelikli bir yere sahiptir. Osmanlı hilafetinin korunması için Türklerle Arapların ortak hareket etmesini savunmaktadır. Öncelikli olarak hilafet merkezinin Türk bölgesinde kurulması tezini, olmazsa Hicaz bölgesinde, bu da olmazsa müşterek bölgede Musul'da kurulması tezini ileri sürmüştür. Ancak bu öneriler beklenen cevabı bulamamıştır. 1922'de Osmanlı'da ilan edilen manevi hilafetin ilanını doğru bulmamaktadır. Bununla birlikte Büyük Millet Meclisi, aslına uygun çeşitli düzenlemeler yaparsa bu kabul edilebilir fikrini savunmuştur. Bu arada, yönetimle ilgili birtakım kurumlar önermiştir. Şura Meclisi, Seçim Meclisleri, Atama Meclisleri, Denetleme Meclisleri, Mali Meclisler ve benzerlerini sistematik bir çalışma usulüyle teklif etmiştir. Ayrıca çoğunluk sistemini esas almıştır. Çoğunluğun verdiği karara hiç kimse itiraz hakkına sahip değildir. Siyasal muhalefeti meşru görmektedir. Kanunlaştırma (Kodifikasyon) faaliyeti ile, ülkenin ihtiyaçlarına ve kamunun yararına yapılacak kanunlar ile ülke yönetimi adalet temeline oturtulacaktır. Onun hilafet düşüncesinde asıl amaç üç temele dayanmaktadır: 1- Şura'ya dayalı bir yönetimin kurulması. Böylece istibdatın önünün alınması, 2- İslam medeniyeti'nin ihya edilmesi. 3- Dinin ıslah edilmesi. Böylece dine sokulan bid'atlar, hurafeler ve batıl inanışlar ortadan kaldırılmış olacaktır. Hilafetin oluşumu ile ilgili temel tasarım, kanunlaştırma ve kamu maslahatına dayanmaktadır. Osmanlı hilafeti de, bu özellikleri kazanmak zorundadır. İdarecilerin de ictihad yetkisine sahip olması gerektiğini vurgulamaktadır. Netice olarak, Osmanlı Hilafeti bu şartları taşıyarak toparlayıcı ve birleştirici olabilir. 1922 yılından sonra da, Dergisi Menar aracılığıyla kurumlaşma ile ilgili önerilerini devam ettirmiştir. Böylece Osmanlı hilafeti için birçok sistemler önermiş ve bunu kitabında formüle etmiştir. Reşid Rıza, grown up in the second half of the 19th century, is one of the leaders of the idea of renovation of religious thought. His evalution of the Ottoman Cahiphate, his comments, proposals and offers about this subject take attention mostly. But his ideas and thoughts are not very well known in our country. This causes a serious vacum. In order to fill in this vacuum, we tried to translate the related parts of the author's book Caliphate or Great Leadership written in 1922, tried to give information about his ideas and thoughts. 3 phases are considered in evaluating the Ottoman Caliphate chronologically. First phase goes on till the cons titutional revolution of 1908. Abdulhamit the 2nd was ruling in this era. Rıza describes this era as the period of restraint and ignorance. Nevertheless, he supports the Ottoman Caliphate against the English poliy of Ottoman Caliphate. The Englishman was propagandizing the idea of Hilafet-i Arabiyye by using the hadith of Imams must be from Kuraysh. Rıza forwarded his thesis against this idea. He forwarded his propasals hopefully beginning from the second constitutional monanchy till 1922, which is the date for the evolution of the Caliphate just into a spiritual caliphate. According to him, the Ottoman Caliphate had a priority. He Defended that the Arabs and the Turks must act together in order to preserve the Ottoman Caliphate. He defended the idea that the center for Caliphate must be in a turkish area, if it is not possible then in the Hejaz region, if this also is not possible then in the Moussul area, a common region. But none of these proposals could find an answer. According to him, the declaration of spiritual caliphate in 1922 was a mistake. Nevertheless, he defended the idea that if the Grand National assembly had made the necessary changes suitable to its origin, this could be accepted. By the way, he proposed some institutions related with administration. He offered the systematic work of Şura (council) Assembly, Election Committee, Appointing Committee, Auditing Committee, Financial Committee and etc. He also supported the majority system. No one can disagree with the dicision of the mojority. He accepted the political opposition as legitimate. By codification and by the laws made for the needs of the country and the public benefit, administration of the country will based on jutsice The real objective in his ideas of Caliphate is based on three bases: 1) an administration depending on Şura should be formed. So that pressure can be hindered. 2) Revitalization of the İslamic Civilization. 3) Improvement of the religion So, the bid'ats, superstitions and the false beliefs in the Religion (Islam) can be eliminated. According to him; the basic draft related with the formation of the Caliphate is based on codification and public benefit. The Ottoman Caliphate must gain these features. He also emphasized that the administrators should have the authority to make decisions (ictihad). As a result, the Ottoman Caliphate can be gathering and uniting by carrying these conditions. He continued his proposals about institutionalization via his magazine el-menar after 1922. So, he offered many systems for the Ottoman Cahiphate and formulized them in his book.