Hz. Peygamber'in fiillerinin hücciyeti : Ebu Şâme el-Makdisî'nin el-Muhakkak eseri özelinde bir inceleme

Abstract

Fıkıh usulü, İslam hukuk düşüncesinin temel disiplinlerinden biri olarak, şer‘î hükümlerin kaynağını, delil değerini ve çıkarım yöntemlerini sistematik bir biçimde inceleyen ilim dalıdır. Sünnet, İslam hukukunun kaynakları içerisinde ikinci delil olması bakımından önemli bir konuma sahiptir. Bu bağlamda sünnetin, özellikle de Hz. Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) fiillerinin, hüküm çıkarımındaki rolü usul literatüründe önemli bir tartışma alanını teşkil etmektedir. Hz. Peygamber’in fiillerinin şer‘î delil olup olmadığı, bağlayıcılık derecesi, fiillerden hüküm çıkarma yöntemleri ve benzeri meseleler klasik kaynaklarda farklı yaklaşımlarla ele alınmıştır. Bu çalışma, söz konusu meseleyi Ebû Şâme el-Makdisî’nin “el-Muḥaḳḳaḳ min ʿilmi’l-uṣûl fîmâ yeteʿallaḳu bi-efʿâli’r-Resûl” adlı eseri üzerinden incelemekte ve bu eserin, Hz. Peygamber’in fiillerine dair usulî tartışmalarda sahip olduğu konumu ortaya koymayı amaçlamaktadır. “El-Muhakkak”, bu alanda kaleme alınmış ilk müstakil eserlerden biri olması bakımından hem içerdiği özgün görüşler hem de usul ilmine katkısı açısından tezimize konu olarak seçilmiştir. Tez, üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Ebû Şâme el-Makdisî’nin hayatı, ilmî kişiliği, ders verdiği kurumlar ve eserleri ele alınmıştır. İkinci bölümde, onun öncesindeki usul âlimlerinin, Hz. Peygamber’in fiillerinin nasıl ele alındığı işlenmiştir. Üçüncü bölümde ise, “el-Muhakkak” adlı eser ayrıntılı bir biçimde incelenmiş, müellifin görüşleri sistematik şekilde analiz edilmiş ve bu görüşlerin beslendiği kaynaklar orijinal referanslarıyla birlikte ortaya konmuştur. Bu çalışma, Hz. Peygamber’in fiillerinin usul açısından değerlendirilmesine katkı sağlamayı ve klasik fıkıh usulü literatürünün güncel araştırmalarda yeniden konu edilmesine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

As one of the fundamental disciplines of Islamic legal thought, uṣūl al-fiqh (principles of Islamic jurisprudence) is a science that systematically examines the sources of sharʿī rulings, the evidential value of these sources, and the methods by which sharʿī rulings are derived from them. The Sunnah holds a significant position as the second primary source among the sources of Islamic law. In this context, the role of the Sunnah - particularly the actions of the Prophet (pbuh) - in deriving rulings is an important area of debate in the uṣūl al-fiqh literature. Whether the actions of the Prophet serve as sharʿī evidence, the degree of their binding nature, the methods of deducing rulings from these actions, and similar issues have been addressed in classical texts with different approaches. This study examines the subject through the work of Abū Shāma al-Maqdisī entitled “al-Muḥaqqaq min ʿilm al-uṣūl fīmā yataʿallaq bi-afʿāl al-Rasūl” and aims to reveal the position of this work within uṣūlī discussions regarding the actions of the Prophet. “Al-Muḥaqqaq”, as one of the first independent works written on this matter, was chosen as the subject of this study in terms of the original views it contains, and its contribution to uṣūl al-fiqh. The study consists of three main chapters. The first chapter addresses the life of Abū Shāma al-Maqdisī, his scholarly personality, the institutions where he taught, and his works. The second chapter examines how uṣūl scholars prior to Abū Shāma addressed the actions of the Prophet (pbuh). In the third chapter, “al-Muḥaqqaq” is examined in detail, the author’s views are systematically analyzed, and the earlier sources from which these views may have been derived are presented with their original references. This study aims to contribute to the evaluation of the Prophet's actions from uṣūl al-fiqh perspective and to the re-examination of classical uṣūl al-fiqh literature in contemporary research.