XVI. yüzyılda Bab-ı Defteri teşkilatı ve maliye ahkam defterleri

Abstract

Bu tezin konusunu XVI. yüzyılda Defterdarlık teşkilatı ve bu müessesenin tuttuğu maliye ahkam defterleri oluşturmaktadır. Tez konumuzun kapsadığı dönemdeki defterdarlık teşkilatı hakkındaki bilgilerimiz ilk defa İsmail Hakkı Uzunçarşılı tarafından kullanılan ve XVI. yüzyılın ikinci yarısında yazılmış olan mecmuaya dayanıyordu. Bu tezde ise Fatih döneminden başlayarak defterdarlık teşkilatının XV ve XVI. yüzyıldaki gelişim süreci ilk defa Osmanlı arşiv belgelerine istinaden incelenmiş ve defterdarlık teşkilat ve kadrolarının ortaya çıkışı ve gelişimi kronolojik bir seyir içerisinde istatistikler ve tablolarla gösterilmiştir. Tezimizin ikinci bölümünde maliye ahkam defterleri incelenmiş ve Defterdarlık tarafından XVI. yüzyıl boyunca tutulan maliye ahkam defterlerinin mahiyeti ve muhteva özellikleri, bu dönemden günümüze ulaşabilmiş 12 defter üzerinde yapılan çalışmalar ile ortaya konmaya çalışılmıştır. 927-987/ 1520-1580 tarihleri arasındaki bir dönemi ihtiva eden bu defterler aslında XVI. yüzyıl boyunca maliye ahkam defterlerinin muhteva ve şekil özelliklerinde meydana gelen değişim ve gelişmeyi örnekleyebilecek bir yeterlilik ve zenginliğe sahiptir. Bu defterler arasında 927, 960, 973, 980, 984 tarihli olanlar gibi tam bir hicri yılın bütün kayıtlarını ihtiva eden ve hacmi 1984 sayfaya ulaşan mükemmel örnekler de bulunmaktadır. Bu defterler üzerinde yapılan çalışmalar neticesinde defterlerin ve defterlerde yer alan hüküm, berat, tezkire ve hüccet gibi muhtelif belge türlerinin diplomatik özellikleri incelenmiş ve her belge türünden değişik örnekler üzerinde çalışılmıştır. Tezin üçüncü bölümünde maliye ahkam defterleri muhtevaları bakımından değerlendirilmiştir. Bu bölümde, defterlerde yer alan bütün belgeler özetlenmiş ve bu özetlere dayalı olarak kavram indeksleri oluşturulmuş ve bu kavramlar da kendi içerisinde gruplandırılarak konu başlıkları altında toplanmıştır. 4944 konu başlığı altında toplanan 36364 kavram, tezin üçüncü bölümünde yedi ana başlık altında incelenmiş ve tarihi bakımdan değerlendirilmiştir.

The subject of this thesis comprises the Defterdarlık institution in the 16th and the financial orders registers (maliye ahkam defterleri) kept by this establishment. Our knowledge of the Defterdarlık institution during the period covered in the subject of this thesis was based on the mecmua written in te second half of the 16th century and first used by İsmail Hakkı Uzunçarşılı. In this thesis, the development of the Defterdarlık institution in the 15th and 16th centuries, beginning from the time of Fatih, is examined for the first time with reference to documents from the Başbakanlık Osmanlı Arşivi (Prime Ministry Ottoman Archives) and the emergence and development of the Defterdarlık institution and its staff positions are shown chronologically, with accompanying statistics and tables. In the second chapter of the thesis, the financial orders registers are examined and an attempt has been made to define the form and content characteristics of the financial orders registers kept throughout the 16th century by the Defterdarlık, by means of a detailed study of 12 surviving registers. These registers, which cover the period between the dates of 927-987/ 1520-1580 have sufficient substance to demonstrate the changes in the form and content of the financial orders registers taking place in the course of the 16th century. They include some excellent examples, such as those dated 927, 960, 973, 980 and 984 containing all the entries for a full hicri year and having a volume of up to 1,984 pages. In the course of the work done on these registers, the registers themselves and the diplomatic particulars of the various document genres, such as hüküm, berat, tezkire and hüccet, are examined and various examples of each document genre are studied. In the third chapter of the thesis, the official orders registers are evaluated in terms of content. In this part, a summary is made of all the documents contained in the registers and concept indexes based on this summary are drawn up and the concepts grouped under subject headings. In this final part of the thesis, 36,364 concepts, grouped under 4,944 subject headings are examined under 7 main headings and evaluated from a historical point of view.