Mahmud Tarzi’nin hayatı, inkılapçılığı ve faaliyetleri

Abstract

“Mahmut Tarzi’nin Hayatı, İnkılâpçılığı ve Faaliyetleri” başlıklı bu çalışmada, Afgan milliyetçiliğinin kurucusu sayılan -Serdar Payende Muhammed Han’ın büyük oğlu Serdar Ramdel Han’ın büyük torunu olan- Mahmud Tarzi’nin (Serdar Mahmud Tarzi Han) özellikle 1902-1929 yılları arasındaki döneme olan etkileri çok yönlü olarak ortaya konulmuştur. Özellikle, Şam’da 18 yıl süren sürgün hayatı boyunca edindiği arkadaşlıklardan dolayı Jön Türklerle güçlü bağlantılar içinde bulunan Tarzi’nin, Jön Türklerin modernleşme fikirlerine karşı duymuş olduğu hayranlıkla, Afganlılık ideali etrafında bir ulusal bilinç yaratılmasını ve Afganistan’ın çağdaş bir ulus devlet olarak uluslararası politikada yerini almasını hedeflemiş entelektüel bir Afgan aydını olduğu ve yaşadığı süre içerisinde bulunduğu coğrafyaya çağdaşlaşma maksadıyla yapmış olduğu faaliyetler ile Türk milleti ile Afgan milleti arasındaki dostluk köprüsünün kurulmasına yapmış olduğu katkılar tarihsel süreçte incelenmiştir. Tarzi’nin girişim ve katkılarıyla kurulan dostluk köprüsü, Amanullah Han ve Atatürk’ün kişilikleriyle daha da ileri noktalara taşınmış ve Türkiye ile Afganistan eş zamanlı olarak kalkınma ve ilerleme yolunda girişimlere başlamışlardır. Tarzi’yi bulunduğu dönemde çağdaşlarından ayıran en büyük özellik, siyasi olayları ve tarihi gelişmeleri büyük bir titizlikle analiz etmesi ve bu analiz neticesinde edindiği birikimleri başkalarıyla eserlerinde titizlikle paylaşması olmuştur. Tarzi, bölgenin ilk etkin gazetesi olan “Sirâc-ul Ahbar/ Haberlerin Meşalesi” isimli bir gazete çıkarmıştır. Sirâc-ul Ahbar gazetesinde ateşli bir anti-emperyalist olarak sert üsluplu yazılar neşreden Tarzi, -savunduğu fikirler dolayısıyla- Türk taraftarı ve İngiliz karşıtı olarak nitelendirilmektedir. Tarzi, Birinci Dünya Savaşı esnasında, Arapların Osmanlılara karşı ayaklanmasıyla ilgili olarak kaleme aldığı bir yazısında; “İnançsızlık Kabe’den yükselirse, Müslümanlık nereye gider?” başlığını kullanmaktan bile kaçınmamıştır. Sonuç olarak, birinci kaynaklardan da istifade edilerek tamamlanan çalışmanın, Afgan ve Türk toplumlarında günümüzde yaşanan dönüşüm sürecini daha iyi anlamada, 1933 yılında 68 yaşında İstanbul’da hayata gözlerini kapatan Mahmud Tarzi’nin penceresinden bakış açısıyla ayrı bir referans teşkil edeceği düşünülmüştür.

In this thesis called “Mahmut Tarzi’nin Hayatı, İnkılâpçılığı ve Faaliyetleri” [Life, Reformist Characteristics and Activities of Mahmud Tarzi], the effects on his own period (1902-1929) created by Mahmud Tarzi (Sardar Mahmud Khan Tarzi), considered as the founder of Afghan nationalism, and the elder grandchild of Sardar Rahmdel Khan, the elder son of Sardar Painda Mohammad Khan, are put forward in various aspects. Having strong ties with the Young Turks due to his friendships during his exile life of 18 years, Tarzi had an admiration for the modernization ideas of Young Turks, and aimed at creating the national consciousness around the ideal of Afghanism and enabling Afghanistan to take its place within the international politics as a contemporary state. His activities for modernizing the geography in which he existed and lived as an Afghan intellectual during his life, and his contributions to the building of a friendship bridge between the Turkish nation and the Afghan nation are examined through historical periods. This friendship bridge built with the initiatives and contributions of Tarzi was further strengthened thanks to the personalities of Atatürk and Amanullah Khan. Thus, Turkey and Afghanistan started simultaneous initiatives on development and progress. The greatest quality that distinguishes Tarzi from his contemporaries is that he analyzed political events and historical developments with a great meticulousness and he shared with others the information he obtained from those analyses in his works. Tarzi issued the first effective newspaper of the region, called “Seraj-ul Akhbar/ The Torch of News”. Publishing works with a severe style in the Seraj-ul Akhbar newspaper as an ardent anti-imperialist, Tarzi is described as pro-Turkish and anti-English due to the ideas he defended. He even didn’t abstain from using the title “If atheism rises from the Kaaba, where does Islam go?” for one of his works he wrote during the First World War on the revolt of the Arabs against the Ottoman. It will be observed more in detail in our thesis that our reasons for examining As a conclusion, it is considered that this study, which is completed by taking advantage of first-hand sources, will constitute a different reference to see and better understand through the eyes of Mahmud Tarzi, who had died in Istanbul in 1933 at the age of 68, the transformation period experienced in Afghan and Turkish societies today. NDEKİLER....................................................................................................... I ÖZET………………………………………………………………………..........IV ABSTRACT………………………………………………………………........... V KISALTMALAR...................................................................................................VI ÖNSÖZ...................................................................................................................VIII TEŞEKKÜR………………………………........................................................…XI GİRİŞ…………………………………………….……………………….……….1 1.BÖLÜM : TARİHSEL BOYUTU İÇİNDE AFGANİSTAN’DAKİ GELİŞMELER ………………………………………………........................26 2.1.Afganistan Tarihinin Altyapı Taşları..........................................……..27 2.2.Afganistan’da İslamiyetin Etkisi ve Yayılması....................................31 2.3.Afganistan’da Türk - Moğol Dönemi...................................................33 2.4.Durrani Dönemi (1739-1826) ve 1-2nci İngiliz-Afgan Savaşları (1839-1842) / (1878-1880)...................................................................36 2. BÖLÜM : AFGANİSTAN’DA MAHMUD TARZİ VE AMANULLAH HAN DÖNEMİ (1919-1929)…………....………………....47 2.1.İngilizlerin Tepkileri...........................................................................51 2.2.Ravalpindi Antlaşması ve Devamında Yaşanan Gelişmeler...............54 2.3.Afganistan’da Mahmud Tarzi’den Sonraki Dönem ve Afganistan İçin Karanlık Bir Yıl, 1929………..….……...............67 2.4.Nadir Han Dönemi 1929-1933……………………………………….72 3.BÖLÜM: MAHMUD TARZİ’NİN YAŞAM ÖYKÜSÜNDEN KESİTLER………………………….………………………………………..91 3.1.Serdar Mahmud Tarzi Han’ın Günlüğü Hakkında.………………..…94 3.2Abdul Vahap Tarzi’nin Babası Serdar Mahmud Tarzi Han’ın Biyografisini Hazırlama Çabaları……………………………………104 3.3.Serdar Mahmud Tarzi Han’ın Gözüyle 1882-1909 Yılları Arasındaki Dönem………………………………..107 3.3.1.Hindistan’daki Sürgün Günlerimiz........................................107 3.3.2.Bağdat’ta Geçen Altı Ay ve Sultan Abdulhamid’le İstanbul’da İlk Karşılaşmamız……..………………………113 3.3.3.Şam’da Geçen Unutulmaz Günlerim...……………………..116 3.3.4.Siyasi Gelişimimin Yapı Taşları.…………………………...119 3.3.5.Esma Rasmiye Hanım’la Evlenmem……………………….121 3.36.Babamla Birlikte İstanbul’a Yaptığım Son Yolculuk............123 3.3.7.Seyid Cemaleddin Afgani’nin Yanında Yedi Ay ve Babamın Vefatı......................................................................127 3.3.8.20 Yıllık Sürgünün Ardından Afganistan’a Dönüşüm..........130 3.3.9.Afganistan’a Türk Uzmanlar Getirmeye Yönelik Çabalarım ve Bunun Sonuçları...............................................................134 3.3.10.Şam’daki Ailemi Kabil’e Taşımam ve Kabil’deki İlk Günlerim....................................................138 3.3.11.Kabil’deki İlk Tercüme Bürosu............................................140 3.3.12.Kızım Hayriye’nin Emir’in Büyük Oğlu Enayatullah’la Evlenmesi.............................................................................142 3.4.Bir Dönemin Kritiği.............................................................................144 4.BÖLÜM:MAHMUD TARZİ’NİN EDEBİ VE SİYASİ YÖNÜNÜ OLUŞTURAN ETKENLER, ESERLERİ VE TÜRK-AFGAN İLİŞKİLERİNE ETKİLERİ.............................................................................145 4.1.Serdar Gulam Muhammed Tarzi’nin Oğlu Üzerindeki Etkisi………..145 4.2.Mahmud Tarzi’nin Şam’da Eğitimine Devam Etmesi ve Eserlerinden Bazıları........................................................................148 4.3.Ünlü İslam Alimi Seyid Cemaleddin Afgani’nin Mahmut Tarzi İçin Önemi……………………………………………150 4.4.Mahmud Tarzi’nin Türk Kültür Hayatından Etkilenmesi ve Eserlerinden Çeşitli Örnekler………………………………………..153 4.5.Mahmud Tarzi’nin Türk-Afgan İlişkilerine Etkileri...........................156 4.6.Türkiye ile Afganistan Arasında Gelişen İlişkiler................................156 4.7.Amanullah Han’ın Türkiye Ziyareti.............………………………….160 4.8.Atatürk ile Amanullah Han’ın Karşılıklı Hitapları................................164 4.9.Türkiye ve Afganistan Arasında İmzalanan “Dostluk ve Teşrik-i Mesa-i Muahedenamesi” Adlı Antlaşmanın Esasları..........172 4.10.Türk-Afgan İlişkilerinin Günümüze Yansımaları.................................175 SONUÇ.......................................................................................................................184 EKLER Ek-1Türk-Afgan İşbirliği Antlaşmaları (1921 ve 1928)...............................190 Ek-2Afganistan Tarihi Olaylar Dizini..........................................................195 Ek-3Serdar Mahmud Tarzi Han Kronolojisi.................................................236 Ek-4Başbakanlık Osmanlı Arşivinde Mahmud Tarzi’yle İlgili Bazı Belgeler.................................................241 Ek-5TC Dışişleri Bakanlığı Arşivinde Mahmud Tarzi Dönemiyle İlgili Bazı Belgeler..............................................................246 Ek-6İngiliz Arşivlerinde Mahmud Tarzi Dönemiyle İlgili Bazı Belgeler..............................................................250 Ek-7Afganistan’la İlgili Çeşitli Fotoğraf ve Haritalar..................................................................255 KAYNAKÇA..............................................................................................................273 ÖZGEÇMİŞ................................................................................................................284