Instagram kullanıcılarının dijital kişilik yapıları tespiti üzerine şema modeli perspektifinden bir envanter geliştirilmesi

Abstract

Instagram kullanıcılarının dijital kişilik yapıları tespiti üzerine şema modeli perspektifinden bir envanter geliştirilmesi Tezin amacı Instagram platformunda kullanıcıların kişilik yapılarını tespit etmeye yardımcı bir envanter geliştirilmesidir. Kullanıcıların sosyal medya davranışları ile kişilik örüntüleri arasındaki ilişkiyi anlamlandırmak için şema modelinden faydalanılmıştır. Çalışmanın literatür bölümünde bilişim ve psikoloji disiplinlerini kapsayan derlemeler yapılmıştır. Kendini sunma zemini olarak sosyal medya kavramı ve evrimi aktarılmıştır. Dijital kimlik ve temsiliyet süreçleri değerlendirilerek dijital izlerin veri gücü ile yapılan profilleme, kişiselleştirme ve öneri sistemleri ile algoritmaların çalışma mekanizmaları incelenmiştir. Ardından sosyal medyada kişilik analizine dair çalışmalar değerlendirilmiş, kişilik yapılarına dair kapsayıcı bir yaklaşım olan şema modeli hakkında bilgi verilmiştir. Açıklayıcı ve keşfedici araştırma desenine sahip nicel araştırma yöntemi tercih edilerek 520 kişiye anket çalışması uygulanmıştır. Tüm istatistiksel analizlerin istatistik SPSS) ile yapıldığı araştırmada Sosyal Medya Kullanım Entegrasyon Ölçeği, Demografik Bilgi Formu, Uluslararası Kişilik Envanteri (IPISV), Young Şema Ölçeği (YSÖ-KF3), Young Rygh Kaçınma (YR-KÖ), Young Telafi Ölçeği (YTÖ) ve geliştirilen Dijital Kişilik Yapısı Envanteri kullanılmıştır. Analiz bulguları, kullanıcıların Instagram’daki davranışlarının kişilik yapılarından izler taşıdığını ortaya koymuştur. Özellikle dışadönüklük, gelişime açıklık, duygusal dengesizlik gibi boyutların, dijital kişilik envanterindeki bağımlılık/ yetersizlik, başarısızlık, sosyal izolasyon ve duygusal yoksunluk gibi şemalarla anlamlı ilişkiler içinde olduğu görülmüştür. Ayrıca eleştiriye tahammülsüzlük, statü düşkünlüğü, kontrol ve sosyal çekilme gibi telafi ve kaçınma eğilimlerinin de dijital kişilik yapısı envanterindeki farklı şema alanlarıyla pozitif ya da negatif yönde ilişkiler kurduğu tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, kişilik özelliklerinin dijital platform davranışlarıyla ölçülebilir düzeyde bağlantılı olduğunu göstermektedir. Çalışma sonucunda, Instagram kullanıcılarının kişilik yapılarının belirli boyutlarda platform üzerindeki davranışlarına yansıdığı saptanmış ve bu doğrultuda sosyal medya temelli kişilik analizlerinde kullanılabilecek özgün bir envanter geliştirilmiştir.

Development of an inventory for determining the digital personality structures of instagram users from the perspective of schema model The purpose of this study is to develop an inventory to identify Instagram users’ personality structures. The schema model was used to explain the relationship between social media behaviors and personality patterns. In the literature, reviews combining informatics and psychology were conducted. Social media was examined as a medium of self-presentation and its evolution was described. Digital identity and representation processes were evaluated, along with data-driven profiling, personalization, recommendation systems, and algorithms based on digital traces. Studies on personality analysis via social media were reviewed, and the schema model was presented as a comprehensive framework. A quantitative research design with explanatory and exploratory aims was applied, and a survey was conducted with 520 participants. Statistical analyses were performed using SPSS. The study used the Social Media Use Integration Scale, Demographic Information Form, International Personality Inventory Short Version (IPISV), Young Schema Questionnaire–Short Form 3 (YSQ-S3), Young–Rygh Avoidance Inventory (YR-AI), Young Compensation Inventory (YCI), and the newly developed Digital Personality Structure Inventory (DPSI). Findings showed Instagram behaviors reflect personality structures. Traits like extraversion, openness, and emotional instability were associated with digital schemas such as dependence/ incompetence, failure, social isolation, and emotional deprivation. Avoidance and compensation tendencies—including intolerance of criticism, status seeking, control, and social withdrawal—were linked to various digital schema domains. These findings demonstrate measurable connections between personality traits and digital behaviors, leading to a unique inventory for social media–based personality analysis.