Publication: Çokuluslu şirketler ve istihdam
Abstract
ÇOKULUSLU ŞİRKETLER VE İSTİHDAM Son yıllarda, küreselleşmeyle birlikte çokuluslu şirketlerin sınır ötesi faaliyetleri hız kazanmıştır. Sahip olduğu sermaye yanında yüksek üretim teknolojilerini de taşıyan şirketler, ülke ekonomisinin bütün katmanlarına yayılmışlardır. Bu tezde, çokuluslu şirketlerin ileriye ve geriye doğru bağlantılarla ülke istihdamına etkisi incelenmiştir. Bu nedenle öncelikle çokuluslu şirketlerin yapısı üzerinde, ikinci olarak da istihdama etkisi üzerinde durulmuştur. Çalışmanın etkilerinin anlaşılması amacıyla da, Türkiye imalat sanayiinde çokuluslu şirketlerin istihdama etkisi çeşitli boyutlarda incelenmiştir. Avrupa Birliği’ne girmeye hazırlanan Türkiye’de, yabancı sermayenin ileriye ve geriye doğru bağlantılarla istihdama pozitif bir etki yaptığı görülmüştür. Bu nedenle, yabancı sermayeyi çekebilmek amacıyla daha etkin bir yabancı sermaye politikası takip edilmesi önerilmektedir.
MULTINATIONAL CORPORATIONS AND EMPLOYMENT In recent years, the cross-border activities of multinational corporations have gained momentum along with globalisation. When transporting high production technologies beside capital which it’s own, companies spread country economy’s whole layers. This study intends to analyze the effects of multinational corporations over country employment with forward and backward linkages. Because of this, ıt is dwelled firstly the structure of multinational corporations and secondly it’s effect over employment. With the purpose of understanding the effects of study, it is researched in various dimensions the effect of multinationals Turkish manufacturing sector employment. In Turkey which prepare to entering the European Union, it is seen that foreign capital has a positive impact on employment via forward and backward linkages. For this reason, it is suggested more effective foreign capital policy to attract foreign capital. Document converted by PDFMoto freeware version Sayfa No. TABLO LİSTESİ………………………………………………………………….. ŞEKİL LİSTESİ……………………………………………………………………. VIII IX 1.GİRİŞ…………………………………………………………………………….. 1 2. ÇOKULUSLU ŞİRKETLER 2.1. Çokuluslu Şirket Kavramı.………………………………………………….. 2.2. Tarihsel Açıdan Çokuluslu Şirketler.…………………………………….… 2.3. Çokuluslu Şirketlere Yönelik Yaklaşımlar....……………………….......... 2.3.1. Neoklasik Yaklaşım……………………………………………………… 2.3.2. Küresel Yaklaşım………………………………..……………………….. 2.3.3. Neoemperyalist Yaklaşım…………………………..…….……………... 2.3.4. Neofundamentalist Yaklaşım ………………………………….……..… 2.4. Çokuluslu Şirketlerin Temel Özellikleri.………………………………….... 2.4.1. Çokuluslu Şirketlerin Yapısı...……………….…………………………. 2.4.2. Çokuluslu Şirketlerin Üretim Faktörü Tercihi………………….………. 2.4.3. Çokuluslu Şirketlerde Küresel Düzeyde Üretim. Faaliyetleri..………. 2.5. Çokuluslu Şirketler ve Bölgesel Entegrasyon…………………………….. 2.5.1. Yatay Entegrasyon.……………………………………………………… 2.5.2. Dikey Entegrasyon.……………………………………………………… 2.6. Çokuluslu Şirketlerin Dünya Ekonomisinde Yeri ve Önemi………….….. 5 6 11 12 13 14 15 15 15 17 18 20 20 21 22 IV Document converted by PDFMoto freeware version 2.7. Küreselleşen Dünyada Çokuluslu Şirketlerin Konumu..……………........ 2.7.1. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları.…………………………….. 2.7.2. Şirket Birleşmeleri.…………………………....………………………… 25 25 29 2.7.3. Şirket Evlilikleri ve Yeşil Alan Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları.……………………………………………………………….. 2.7.4. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının Performansı ve Potansiyeli.………………………………………………………………. 31 29 3. ÇOKULUSLU ŞİRKETLER VE İSTİHDAM 3.1. Çokuluslu Şirketlerin İstihdama Etkisini İnceleyen Teoriler...…………… 3.1.1. Neoklasik Yaklaşım…………………………………………..…………. 3.1.2. Küresel Yaklaşım…………………………………………………….….. 3.1.3. Neoemperyalist Yaklaşım……………………………………………..… 3.2. Çokuluslu Şirketlerin Köken Ülke İstihdamına Etkisi…………………….. 3.2.1. Ana Firmanın İhracat ile Faktör Yatırımları Arasındaki Tercihi…….. 3.2.2. Firma İçi İthalatın Köken Ülke İstihdamına Etkisi………..…………... 3.2.3. Çokuluslu Şirketler ve İş Yaratma………….………………………….. 3.3. Çokuluslu Şirketlerin Yatırımlara Ev Sahipliği Yapan Ülke İstihdamına Etkisi…………………………………………………………………………… 3.4. Çokuluslu Şirketlerde İstihdam Koşulları………………………………….. 3.4.1. Çokuluslu Şirketlerde İşçi Ücretleri..………………………………….. 3.4.2. Çokuluslu Şirketlerde Çalışma Pratikleri ve Çalışma Koşulları...…… 3.4.3. Çokuluslu Şirketlerde İşe Alma ve Değerlendirme….…….………….. 3.4.4. Çokuluslu Şirketler ve İnsan Kaynaklarını Geliştirme.………………. 34 34 35 36 37 40 41 42 44 47 48 50 52 54 V Document converted by PDFMoto freeware version 4. TÜRK İMALAT SANAYİİNDE ÇOKULUSLU ŞİRKETLERİN İSTİHDAMA ETKİSİ 4.1. Türkiye’nin Yabancı Sermaye Politikası………………………….………. 4.2. Türkiye’de Yabancı Sermaye’ye Verilen Teşvikler…….………….……… 4.3. Yatırım Ortamını İyileştirmeye Yönelik Yapılan Çalışmalar…………..… 4.3.1. Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulu Faaliyetleri….…. 4.3.2. Yatırım Danışma Konseyi……………………………….….………….. 4.4. Türkiye’de Yabancı Sermayeyle İlgili Yasal Düzenlemeler.…………….. 4.5. Türkiye’de Çokuluslu Şirketler ve Yabancı Sermaye Yatırımları……….. 4.5.1. 1950-1980 Dönemi: İthal İkameci Sanayileşme ve Yabancı Sermaye Yatırımları………………………………………………………………… 4.5.1.1. 1950-1980 Yılları Arasında Türkiye’deki Yabancı Sermayeli Firmaların Köken Ülkelere Göre Durumu…………………….. 4.5.1.2. 1950-1980 Yılları Arasında Çokuluslu Şirketlerin Türkiye Ekonomisine Etkileri……………………………………………… 4.5.2. 1980-2000 Dönemi: Açık Piyasa Ekonomisi ve Yabancı Sermaye Yatırımları………………………………………………………………… 4.5.3. 2000 Sonrası Dönem: Yatırım Ortamını İyileştirme Çabaları ve Yabancı Sermaye Yatırımları………………………………………….. 4.5.3.1. 2000 Sonrası Dönemde Türkiye’deki Çokuluslu Şirketlerin Köken Ülkelere Göre Dağılımı…………………………………………….. 4.5.3.2. 2000 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerin Alt Sektörlere Göre Dağılımı..... 4.6. Çokuluslu Şirketlerin Türk İmalat Sanayii İstihdamındaki Yeri ve Önemi.. 4.6.1. 1950-1980 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerde İstihdam…………………………………………………….. 59 62 64 65 67 68 70 71 73 75 76 77 80 82 85 86 VI Document converted by PDFMoto freeware version 4.6.2. 1980 Sonrası Dönemde Çokuluslu Şirketlerin Türk İmalat Sanayii İstihdamındaki Yeri……………………………………………………... 4.6.2.1. İleriye ve Geriye Doğru Bağlantılar……………………………….. 4.6.2.2. 1980 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerde Ücretler…………………………. 4.6.2.3. 1980 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerde Çalışma Koşulları ve İşçi-İşveren İlişkisi……………. 4.6.2.4. 1980 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerde Sendikalaşma…………………………………………. 96 95 93 88 90 5. SONUÇ………………………………………………………………………….. KAYNAKÇA……………………………………………………………………….. 99 106 VII Document converted by PDFMoto freeware version TABLO LİSTESİ Sayfa No. Tablo 1 : Çokuluslu Şirketlerin Üretim Türleri ve Bunların Temel Belirleyicileri…………………………………………………….…… Tablo 2 : İçe Doğru Yabancı Sermaye Yatırımı Performansı Endeksi….... Tablo 3 : 2002 ile 2007 Yılları Arasında Türkiye’deki Yabancı Sermayeli Firmaların Yatırımlarına Verilen Teşvik Belgeleri………………… 19 31 62 Tablo 4 : 2000 Yılından İtibaren Türkiye’ye Giren Yabancı Sermaye (Milyon ABD Doları)…………………………………………...……… 78 Tablo 5 : Yıllar İtibariyle Türlerine Göre Çokuluslu Şirketler ………………. 79 Tablo 6 : Türkiye’deki Yabancı Sermayeli Firmaların Köken Ülkelere Göre Dağılımı (Adet)………………………………………………………… 80 Tablo 7 : Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerin Alt Sektörlere Göre Dağılımı (Milyon ABD Doları)………………………………………. 82 Tablo 8 : 2000-2006 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayindeki Çokuluslu Şirketlerin Alt Sektörlere Göre Dağılımı (Adet)………………… Tablo 9 : Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerin Sermaye Büyüklüğü Açısından Alt Sektörlere Göre Dağılımı (Adet)……... Tablo 10 : Yabancı Sermayeli Firmaların 2002-2006 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayii ve Alt Sektörlerinde Çalıştırdığı İşçi Sayısı.. Tablo 11 : 1996-2005 Yılları Arasında Türkiye’deki Serbest Bölgelerde Çalışan Sayısı……………………………………………………….. Tablo 12 : 2003 Yılı İtibariyle İlk 500 Şirket Arasında Bulunan Yabancı Sermayeli Şirketlerin İstihdam Durumu…………………………… 83 84 88 91 94 VIII Document converted by PDFMoto freeware version ŞEKİL LİSTESİ Sayfa No. Şekil 1 : Rekabetçi Avantaj Matrisi……………………………………………. Şekil 2 : 1950-1974 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Yabancı Sermayeli Şirketlerin Sektörel Dağılımı……… Şekil 3 : 1950-1974 Yılları Arasında Türkiye’de Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerin Köken Ülkelere Göre Dağılımı…………….. Şekil 4 : 1950-1974 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerde Çalışanların Vasıf Dağılımı……. Şekil 5 : 2006 Yılında Türkiye’deki Çokuluslu Şirketlerde Çalışanların Sektörel Dağılımı.……………………………………………………
MULTINATIONAL CORPORATIONS AND EMPLOYMENT In recent years, the cross-border activities of multinational corporations have gained momentum along with globalisation. When transporting high production technologies beside capital which it’s own, companies spread country economy’s whole layers. This study intends to analyze the effects of multinational corporations over country employment with forward and backward linkages. Because of this, ıt is dwelled firstly the structure of multinational corporations and secondly it’s effect over employment. With the purpose of understanding the effects of study, it is researched in various dimensions the effect of multinationals Turkish manufacturing sector employment. In Turkey which prepare to entering the European Union, it is seen that foreign capital has a positive impact on employment via forward and backward linkages. For this reason, it is suggested more effective foreign capital policy to attract foreign capital. Document converted by PDFMoto freeware version Sayfa No. TABLO LİSTESİ………………………………………………………………….. ŞEKİL LİSTESİ……………………………………………………………………. VIII IX 1.GİRİŞ…………………………………………………………………………….. 1 2. ÇOKULUSLU ŞİRKETLER 2.1. Çokuluslu Şirket Kavramı.………………………………………………….. 2.2. Tarihsel Açıdan Çokuluslu Şirketler.…………………………………….… 2.3. Çokuluslu Şirketlere Yönelik Yaklaşımlar....……………………….......... 2.3.1. Neoklasik Yaklaşım……………………………………………………… 2.3.2. Küresel Yaklaşım………………………………..……………………….. 2.3.3. Neoemperyalist Yaklaşım…………………………..…….……………... 2.3.4. Neofundamentalist Yaklaşım ………………………………….……..… 2.4. Çokuluslu Şirketlerin Temel Özellikleri.………………………………….... 2.4.1. Çokuluslu Şirketlerin Yapısı...……………….…………………………. 2.4.2. Çokuluslu Şirketlerin Üretim Faktörü Tercihi………………….………. 2.4.3. Çokuluslu Şirketlerde Küresel Düzeyde Üretim. Faaliyetleri..………. 2.5. Çokuluslu Şirketler ve Bölgesel Entegrasyon…………………………….. 2.5.1. Yatay Entegrasyon.……………………………………………………… 2.5.2. Dikey Entegrasyon.……………………………………………………… 2.6. Çokuluslu Şirketlerin Dünya Ekonomisinde Yeri ve Önemi………….….. 5 6 11 12 13 14 15 15 15 17 18 20 20 21 22 IV Document converted by PDFMoto freeware version 2.7. Küreselleşen Dünyada Çokuluslu Şirketlerin Konumu..……………........ 2.7.1. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları.…………………………….. 2.7.2. Şirket Birleşmeleri.…………………………....………………………… 25 25 29 2.7.3. Şirket Evlilikleri ve Yeşil Alan Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları.……………………………………………………………….. 2.7.4. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının Performansı ve Potansiyeli.………………………………………………………………. 31 29 3. ÇOKULUSLU ŞİRKETLER VE İSTİHDAM 3.1. Çokuluslu Şirketlerin İstihdama Etkisini İnceleyen Teoriler...…………… 3.1.1. Neoklasik Yaklaşım…………………………………………..…………. 3.1.2. Küresel Yaklaşım…………………………………………………….….. 3.1.3. Neoemperyalist Yaklaşım……………………………………………..… 3.2. Çokuluslu Şirketlerin Köken Ülke İstihdamına Etkisi…………………….. 3.2.1. Ana Firmanın İhracat ile Faktör Yatırımları Arasındaki Tercihi…….. 3.2.2. Firma İçi İthalatın Köken Ülke İstihdamına Etkisi………..…………... 3.2.3. Çokuluslu Şirketler ve İş Yaratma………….………………………….. 3.3. Çokuluslu Şirketlerin Yatırımlara Ev Sahipliği Yapan Ülke İstihdamına Etkisi…………………………………………………………………………… 3.4. Çokuluslu Şirketlerde İstihdam Koşulları………………………………….. 3.4.1. Çokuluslu Şirketlerde İşçi Ücretleri..………………………………….. 3.4.2. Çokuluslu Şirketlerde Çalışma Pratikleri ve Çalışma Koşulları...…… 3.4.3. Çokuluslu Şirketlerde İşe Alma ve Değerlendirme….…….………….. 3.4.4. Çokuluslu Şirketler ve İnsan Kaynaklarını Geliştirme.………………. 34 34 35 36 37 40 41 42 44 47 48 50 52 54 V Document converted by PDFMoto freeware version 4. TÜRK İMALAT SANAYİİNDE ÇOKULUSLU ŞİRKETLERİN İSTİHDAMA ETKİSİ 4.1. Türkiye’nin Yabancı Sermaye Politikası………………………….………. 4.2. Türkiye’de Yabancı Sermaye’ye Verilen Teşvikler…….………….……… 4.3. Yatırım Ortamını İyileştirmeye Yönelik Yapılan Çalışmalar…………..… 4.3.1. Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulu Faaliyetleri….…. 4.3.2. Yatırım Danışma Konseyi……………………………….….………….. 4.4. Türkiye’de Yabancı Sermayeyle İlgili Yasal Düzenlemeler.…………….. 4.5. Türkiye’de Çokuluslu Şirketler ve Yabancı Sermaye Yatırımları……….. 4.5.1. 1950-1980 Dönemi: İthal İkameci Sanayileşme ve Yabancı Sermaye Yatırımları………………………………………………………………… 4.5.1.1. 1950-1980 Yılları Arasında Türkiye’deki Yabancı Sermayeli Firmaların Köken Ülkelere Göre Durumu…………………….. 4.5.1.2. 1950-1980 Yılları Arasında Çokuluslu Şirketlerin Türkiye Ekonomisine Etkileri……………………………………………… 4.5.2. 1980-2000 Dönemi: Açık Piyasa Ekonomisi ve Yabancı Sermaye Yatırımları………………………………………………………………… 4.5.3. 2000 Sonrası Dönem: Yatırım Ortamını İyileştirme Çabaları ve Yabancı Sermaye Yatırımları………………………………………….. 4.5.3.1. 2000 Sonrası Dönemde Türkiye’deki Çokuluslu Şirketlerin Köken Ülkelere Göre Dağılımı…………………………………………….. 4.5.3.2. 2000 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerin Alt Sektörlere Göre Dağılımı..... 4.6. Çokuluslu Şirketlerin Türk İmalat Sanayii İstihdamındaki Yeri ve Önemi.. 4.6.1. 1950-1980 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerde İstihdam…………………………………………………….. 59 62 64 65 67 68 70 71 73 75 76 77 80 82 85 86 VI Document converted by PDFMoto freeware version 4.6.2. 1980 Sonrası Dönemde Çokuluslu Şirketlerin Türk İmalat Sanayii İstihdamındaki Yeri……………………………………………………... 4.6.2.1. İleriye ve Geriye Doğru Bağlantılar……………………………….. 4.6.2.2. 1980 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerde Ücretler…………………………. 4.6.2.3. 1980 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerde Çalışma Koşulları ve İşçi-İşveren İlişkisi……………. 4.6.2.4. 1980 Sonrası Dönemde Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerde Sendikalaşma…………………………………………. 96 95 93 88 90 5. SONUÇ………………………………………………………………………….. KAYNAKÇA……………………………………………………………………….. 99 106 VII Document converted by PDFMoto freeware version TABLO LİSTESİ Sayfa No. Tablo 1 : Çokuluslu Şirketlerin Üretim Türleri ve Bunların Temel Belirleyicileri…………………………………………………….…… Tablo 2 : İçe Doğru Yabancı Sermaye Yatırımı Performansı Endeksi….... Tablo 3 : 2002 ile 2007 Yılları Arasında Türkiye’deki Yabancı Sermayeli Firmaların Yatırımlarına Verilen Teşvik Belgeleri………………… 19 31 62 Tablo 4 : 2000 Yılından İtibaren Türkiye’ye Giren Yabancı Sermaye (Milyon ABD Doları)…………………………………………...……… 78 Tablo 5 : Yıllar İtibariyle Türlerine Göre Çokuluslu Şirketler ………………. 79 Tablo 6 : Türkiye’deki Yabancı Sermayeli Firmaların Köken Ülkelere Göre Dağılımı (Adet)………………………………………………………… 80 Tablo 7 : Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerin Alt Sektörlere Göre Dağılımı (Milyon ABD Doları)………………………………………. 82 Tablo 8 : 2000-2006 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayindeki Çokuluslu Şirketlerin Alt Sektörlere Göre Dağılımı (Adet)………………… Tablo 9 : Türk İmalat Sanayiindeki Çokuluslu Şirketlerin Sermaye Büyüklüğü Açısından Alt Sektörlere Göre Dağılımı (Adet)……... Tablo 10 : Yabancı Sermayeli Firmaların 2002-2006 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayii ve Alt Sektörlerinde Çalıştırdığı İşçi Sayısı.. Tablo 11 : 1996-2005 Yılları Arasında Türkiye’deki Serbest Bölgelerde Çalışan Sayısı……………………………………………………….. Tablo 12 : 2003 Yılı İtibariyle İlk 500 Şirket Arasında Bulunan Yabancı Sermayeli Şirketlerin İstihdam Durumu…………………………… 83 84 88 91 94 VIII Document converted by PDFMoto freeware version ŞEKİL LİSTESİ Sayfa No. Şekil 1 : Rekabetçi Avantaj Matrisi……………………………………………. Şekil 2 : 1950-1974 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Yabancı Sermayeli Şirketlerin Sektörel Dağılımı……… Şekil 3 : 1950-1974 Yılları Arasında Türkiye’de Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerin Köken Ülkelere Göre Dağılımı…………….. Şekil 4 : 1950-1974 Yılları Arasında Türk İmalat Sanayiinde Faaliyet Gösteren Çokuluslu Şirketlerde Çalışanların Vasıf Dağılımı……. Şekil 5 : 2006 Yılında Türkiye’deki Çokuluslu Şirketlerde Çalışanların Sektörel Dağılımı.……………………………………………………