20. yüzyıl Mısır'ında klasik belâgat eleştirisi ve tecdit girişimleri

Abstract

Belâgat, iyi sözü kötü sözden ayırt etmenin usul ve esaslarını ortaya koyan bir ilim olarak İslam ilim geleneğinde mühim bir konuma sahiptir. Bu ilim, bir yandan kelâm, fıkıh usulü ve tefsir gibi disiplinlerde yer alan metinlerin anlam katmanlarının doğru ve isabetli biçimde kavranmasına katkı sağlarken, diğer yandan edebî metinlerin taşıdığı estetik değerlerin idrak edilmesine ve onlardan zevk alınmasına hizmet etmiştir. Ne var ki zamanla paradoksal bir biçimde, belâgatın daha iyi anlaşılması amacıyla kaleme alınan şerh ve haşiye geleneği içerisinde bu ilmin asli gayesi geri planda kalmış; felsefe, mantık ve kelâm gibi ilimlere ait tartışmaların gölgesinde kaybolduğu ileri sürülmüştür. Ayrıca, belâgatın “iyi sözü kötü sözden ayırt etme” şeklindeki ontolojik fonksiyonunun da özellikle Sekkâkî sonrasında hâkim hâle gelen normatif yapı sebebiyle işlevsizleştiği iddia edilmiştir. Bütün bu gelişmeler, belâgatın hem metodolojik hem de işlevsel bakımdan çeşitli tartışmaların ve eleştirilerin merkezinde yer almasına yol açmıştır. Bu çalışmada, söz konusu eleştirilerin tutarlılık seviyesi tahlil edilmiştir. Bunun yanı sıra klasik belâgata yönelik ortaya konulan tecdit girişimlerinin tutarlılığı ve uygulanabilirliği de tartışılmıştır. Çalışmanın dönemsel sınırını XX. yüzyıl, mekânsal sınırını ise Mısır oluşturmaktadır. Mısır’ın bölge olarak tercih edilmesinin sebebi, Batı ile temasın erken dönemde başlamış olması ve genel olarak İslami ilimler, özelde ise dil ve belâgat ilimleri alanında tecdit girişimlerinin erken, yoğun ve ciddi bir şekilde gerçekleştirilmiş olmasıdır. Dönem olarak XX. yüzyılın seçilme gerekçesi ise XVIII. yüzyılın sonlarında başlayan modernleşme hareketlerinin ilmî açıdan en yoğun şekilde meyve verdiği dönemin bu yüzyıl olmasıdır. Bu bağlamda, Mısır’da klasik belâgat ile ilgili yapılan eleştiriler ve bu eleştirilere alternatif olarak ortaya konan tezler değerlendirilmiş, sonuç kısmında ise elde edilen bulgulara dair tahlillere yer verilmiştir.

Rhetoric (balāgha), as a discipline that sets forth the principles and methods of distinguishing good speech from bad, occupies a significant position within the Islamic intellectual tradition. On the one hand, it has contributed to the accurate and precise comprehension of the semantic layers found in disciplines such as theology (kalām), legal theory (uṣūl al-fiqh), and Qur’anic exegesis (tafsīr); on the other hand, it has served the purpose of perceiving and savoring the aesthetic values contained in literary texts. Nevertheless, paradoxically, it has been argued that within the tradition of commentaries (shurūḥ) and glosses (ḥawāshī), which were composed with the aim of facilitating a better understanding of rhetoric, the original purpose of the discipline was relegated to the background, and over time it was overshadowed by debates pertaining to philosophy, logic, and theology. Its ontological function— “to distinguish good speech from bad”—was also claimed to have been rendered ineffective, particularly due to the normative framework that became dominant after al-Sakkākī. These developments led rhetoric to become the focus of various methodological and functional debates and criticisms. This study analyzes the degree of consistency of such criticisms. In addition, it discusses the coherence and applicability of the renewal (tajdīd) initiatives directed toward classical rhetoric. The temporal scope of the study is the twentieth century, and its geographical focus is Egypt. The reason for selecting Egypt as the case study is its early contact with the West, as well as the fact that, both in the general field of Islamic sciences and more specifically in the disciplines of language and rhetoric, renewal efforts emerged earlier, more intensively, and more systematically in this region. The twentieth century was chosen as the period of inquiry because it represents the era in which the modernization movements, initiated in the late eighteenth century, bore their most substantial scholarly fruits. In this context, the criticisms directed at classical rhetoric in Egypt and the alternative theses proposed in response to these criticisms are examined, while the conclusion presents evaluation of the findings obtained.