XIX. asırda Anadolu’ da tasavvuf

Abstract

Bu çalışma, XIX. asır Osmanlı dînî-tasavvufî hayatı üzerine gerçekleştirilmiştir. Tezde tasavvuf, tarîkatlar veya mutasavvıfların siyâsî, sosyal ve ilmî yönleri üzerinde de durulmuştur. Ayırıma gidilmeden yapılan tasnifte, on iki tarîkata ait Rumeli topraklarında dört yüz, İstanbul'da üç yüz ve diğer Anadolu kentlerinde üç yüz elli civarında tekke tespit edilmiş, ortalama bin kişiye bir tekkenin düştüğü görülmüştür. Daha önceki asırlarda İstanbul ve Bursa dolaylarında etkin olan Semerkandiyye ve Zeyniyye tarîkatlarının, Sivas'ta doğan Sivâsiyye'nin, Ankara civarında yaygın olan Bayramiyye'nin bu etkisini kaybettiği, muakkıplarının azaldığı veya kalmadığı izlenmiştir. Yine Eğe kıyılarında yaygın olan Câhidiyye, İstanbul'da Raûfiyye yerlerini başka tarîkatlara bırakmıştır. Şâbâniyye tarîkatının Çerkeşiyye, Kuşadaviyye ve Halîliyye (Geredeviyye) adıyla üç yeni kolu kurulmuş, İstanbul ile Batı Karadeniz de yaygınlaşmıştır. III. Devre Melâmîliği, Gülşeniyye, Sezâiyye, Cerrâhiyye, Celvetiyye ve Bektâşiyye'nin Rumeli ve Balkanlar'da yayıldığı, hem bürokrasi hem de ulemâ arasında kendine geniş bir yer bulduğu görülmüştür. Klasik anlamda Anadolu'da varlığını devam ettiren Nakşibendiyye'ye ilâveten Mevlânâ Hâlidî Bağdâdî tarafından tesis edilen Hâlidiyye üçüncü dalga olarak Osmanlı topraklarına girmiş, daha çok ilmiye sınıfı ve medrese erbâbı arasında yayılarak ilmî, dînî-tasavvufî hayata canlılık getirmiştir. İstanbul'dan Kerbelâ'ya uzanan yol boyunca kurulan Bektâşî tekkeleri yanında Hicaz yolundaki Mevlevîhânelerin varlığı bilinmektedir. Yine Mekke'ye uzanan güzergahta, Orta Asyalı hacılara hizmet amacıyla Özbekler, Hindîler, Afgânîler, Kalenderîler adıyla birçok tekke kurulmuş, Orta Asya kökenli Nakşibendîler süsleme ve el sanatlarıyla uğraşarak, Osmanlı şehir kültürüne farklı bir zenginlik katmıştır. Kâdiriyye Tarîkatı'nda Müştâkiyye ve Enveriye (Şemsiyye) kolu kurulmuş, Kuzey Irak'ta doğan Hâlisiyye şûbesi Urfa, Sivas, Erzurum, Karaman dolaylarında yayılmıştır. Rifâiyye'nin İstanbul'a Sayyâdiyye ve Mârûfiyye adıyla iki yeni kolu gelmiştir. Bedeviyye, Şâziliyye gibi Kuzey Afrika kökenli tarîkatlar, İstanbul'da yeni tekkeler açmış, başta hat, tezhip, dînî mûsikî olmak üzere kültür hayatına renklilik getirmiştir. 1826'da Yeniçeri Ordusu'nun kaldırılmasıyla resmen yasaklanan Bektâşiyye'nin dînî niyetlerle değil siyâseten izâle edildiği, bu durumun diğer tarîkatlar için de zaman zaman uygulandığı görülmüştür. Mutasavvıfları kontrol altında tutmak amacıyla İstanbul'da Meclis-i Meşâyih, taşrada ise Encümen-i Meşâyih kurulmuştur. Ulemâ ve mutasavvıflar arasında belirgin bir tartışma yaşanmamış, Muhyiddin Arabî ve Mevlânâ Celâleddin'in fikirleri bu asırda rağbet görmüştür.

This dissertation is on the religious-sufi life of the nineteenth-century Ottoman Empire. The study focused on the social and political dimensions, as well as religious teachings of Sufism, orders, and Sufis themselves. A total classification shows that there existed 400 tekkes on Rumelian terrains, 350 in Anatolia, and other 300 just in Istanbul, all belonging to a total of twelve sufi orders. That meant in other words, one tekke for approximately thousand people. Samarkandiyya and Zayniyya, which were active in Istanbul and Bursa during earlier centuries, lost their influence, as did Sivasiyya in Sivas, and Bayramiyya in Ankara. So were Cahidiyya in the Aegean coasts and Raufiyya in Istanbul replaced by other sects. Shabaniyya founded in itself three new branches, which all spread in Istanbul and in the western Black Sea coast: the Charkasiyya, the Kushadaviyya, and the Khaliliyya. Malamatism, Gulshaniyya, Sazaiyya, Jarrahiyya, Jalvatiyya, and Bektashiyya are seen as expanded across Rumelia and the Balkans, widely accepted among the ruling class and the ulema. The existence of Bektashi tekkes along the road from Istanbul to Kerbela and the Mewlevikhanes on the route to Hijaz are well known. So were tekkes on the road to Mekka established under the names of Ozbeks, Hindis, Afghans, and Kalenders to serve Asian pilgrims. Khalidiyya, founded by Mawlana Khalid al-Baghdadi, expanded as a third wave of the Naqshibandiyya in Ottoman soil and became widely accepted especially among the ilmiye and the medrese belongers, and brought a fresh dynamism to the religious and sufi life. The Asian-rooted Naqshibandis, who used to work on handicraft, caused another richness for the cultural life of the Ottoman cities. Within the Kadiriyya, the Mushtakiyya and the Anwariyya (Shamsiyya) branches were founded. The Khalisiyyah branch, born in Northern Irak, expanded in Urfa, Sivas, Erzurum, and Karaman. Sayyadiyya and Marufiyya, two branches of Rifaiyya, arrived in Istanbul. Northern-Africa-rooted orders, like the Badawiyya and the Shazaliyya, opened up new tekkes in Istanbul and added new tones to the colorful cultural life of the great capital, especially in arts like calligraphy, tezhib and religious music. The Bektashi order was suppressed by the state in 1826 not for religious, but political purposes; such methods were used from time to time also for other orders. The Meclis-i Meshayih in Istanbul and the Enjumen-i Meshayih in the provinces, were established to take the influential sufi leaders under control. There seem no clashes to mention between the ulema and the Sufis. The thoughts of Ibn Arabi and Mawlana Jelaladdin Rumi became to be in demand in this century.