SINIRLI İKTİDARDAN UZATMALI BAŞKANLIĞA: DEVLET BAŞKANLIĞI DÖNEM SINIRLAMALARI HAKKINDA KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

Abstract

Devlet başkanlığı görevi için dönem sınırlaması öngörülmesi çağdaş demokrasilerde genel kabul gören bir yaklaşımdır. Bu yolla iktidarın kişiselleşmesinin engellenmesi, erkler ayrılığının güvence altına alınması, adil bir siyasi mücadele alanı oluşturulması ve dinamik bir yönetimin sağlanması hedeflenmektedir. Bununla birlikte, bilhassa 2000'li yıllardan itibaren, dünyanın birçok ülkesinde iktidardaki devlet başkanlarının bu sınırlamaları esnetmek hatta tamamen kaldırmak için yeni anayasa yapımı veya anayasa değişikliği gibi yöntemlere başvurdukları görülmektedir. Kimi zaman anayasa mahkemelerinin de destek verdiği bu girişimler görüntüde demokratik ancak özde otoriter karakterde rejimlere kapı aralamaktadır. Öte yandan, anayasal düzeni bu tür müdahalelere karşı korumak için öngörülmüş veya kurgulanmış mekanizmalar çoğu kez etkisiz kalmaktadır. Bu çalışma, devlet başkanlarının tabi olduğu dönem sınırlamalarının kaldırılması eğilimini "suistimalci anayasacılık" kavramı çerçevesin de karşılaştırmalı bir şekilde ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde dünyadan örnekler sunulacak, ikinci bölümünde anayasal ve demokratik düzeni korumak için seferber edilebilecek mekanizmalar irdelenecektir. Türkiye'ye özgülenen son bölümde ise konuya ilişkin tarihsel gelişmelerin yanında mevcut Cumhurbaşkanı'nın seçilme sayısına ilişkin görüşlere yer verilecek ve Türkiye örneği "suistimalci anayasacılık" bakımından değerlendirilecektir. Çalışmamız bu konunun Türkiye’de ilk kez gündeme gelmediğini göstermiştir. Anayasa tarihine bakıldığında bu konunun en az dört defa tartışıldığı görülmektedir: (1) 1961 Anayasası hazırlık süreci, (2) 1982 Anayasası hazırlık süreci, (3) Süleyman Demirel’in yeniden seçilmesi için yapılan başarısız anayasa değişikliği girişimi ve (4) Abdullah Gül’ün görev süresine ve yeniden seçilme olasılığına dair anayasa mah kemesi kararı. Recep Tayyip Erdoğan’ın durumuyla ilgili tartışma beşin ci ama en önemli tartışmadır. Bize göre Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın (son döne minde erken seçim yapılması olasılığı hariç olmak üzere) yeniden Cumhurbaşkanı adayı olması mümkün değildir. Bu sonuç, lafzi, tarihsel, amaçsal ve sistematik yorumun gereğidir. Gelgelelim böyle bir girişim karşısında kullanılabilecek hukuksal araçlar son derece etkisizdir. (1) Bu konuda bir anayasa değişikliği yapılması durumunda bunun bir suistimalci anayasacılık örneği olacağını düşünüyoruz. Türkiye’de Anayasa Mahkemesinin eski içtihatları bu olasılığa karşı bazı savunma araçları içerse de Mahkemenin (yeni üye yapısı itibarıyla) bunlara başvuracağı kuşkuludur. Zaten bu durum da suistimalci anayasacılık örnekleriyle koşutluk göstermektedir. (2) Yeniden adaylığın bir anayasa değişikliği yapılmadan fiilen gerçekleşmesi durumunda olası tek anayasal çare bireysel başvurudur. Fakat bu yol, “konu yönünden yetki” sorunu nedeniyle tartışmalıdır. Dolayısıyla bu bağlamda Anayasa’nın hukuki “bekçisi” yoktur, meğerki Anayasa Mahkemesi dinamik bir yorum geliştirsin.