Hicrî Üçüncü Asırda İmam Şâfiî'nin Eserlerinin Rivayeti ve er-Risâle'nin Okunurluğu

Abstract

İmam Şâfiî, Hanefîlik ve Mâlikîliğin fıkhî çevrelerin önemli bir kısmında hâkim olduğu bir dönemde, usûl ve furûya dair eserleriyle yeni bir fıkıh anlayışı teklif etti. Bağdat yıllarında telifine başlayıp Mısır'da son halini verdiği eserleri başta Ehl-i hadis mensupları olmak üzere pek çok çevrenin ilgisini çekti. Gerek Bağdat gerekse Mısır'daki yakın öğrencileri (ashâb) Şâfiî'nin vefatından sonra bu eserleri uzun yıllar boyunca okuttular ve rivayet ettiler. Özellikle Mısır ashâbı, İslâm dünyasının muhtelif bölgelerinden gelen öğrencilere Şâfiî'nin eserleriyle kendi yazdıkları eserleri aktardılar ve bu öğrenciler edindikleri metinleri hicrî üçüncü yüzyılın önemli ilim merkezlerine taşıdılar. Bu makalenin ilk kısmında söz konusu metinlerin bu dönemdeki rivayet ve dolaşımı üzerinde durulmuş, ikinci bölümde ise İslâm hukuk düşüncesinin en önemli metinlerinden birisi olan er-Risâle'nin okunurluğu ele alınmıştır. er-Risâle'nin bu dönemdeki okunurluğu, ondaki fikirlerden etkilenen, konumlarının gereği olarak ona fikren karşıt olan ve de bu eserden haberdar oldukları anlaşılan metinler üzerinden üç başlıkta incelenmiş, Şâfiî'nin üçüncü yüzyılda İslâmî ilimlerin muhtelif sahalarına ne gibi tesirlerinin olduğunun izi sürülmüş ve böylelikle er-Risâle'nin telif tarihi ve tanınırlığına dair tartışmalara birincil kaynaklardan hareketle katkıda bulunulmak istenmiştir

al-Shafii offered a new concept of fiqh by means of his works on jurisprudence and substantial law in a period that the most of fiqh circles were dominated by Hanafi and Maliki schools of law. His works that he had started to write in Baghdad and put into final form in Egypt attracted attention of most of the scholarly circles, especially the adherents of Ahl al-Hadis. al-Shafii's pupils in Baghdad and Egypt taught and transmitted his works for many years. Especially Egyptians transmitted al-Shafii's and their own books to their students coming from various regions of Islamic world and those students carried the text that they had collected to important centers of learning in the third century after the Hegira. In the first part of this article, I have discussed the transmission of those works and their circulation. In its second part, I have studied the scholarly circulation of the one of the most important books of Islamic jurisprudence, namely al-Risala. I discussed the scholarly circulation of al-Risala in three steps; in the first step, I examined the issue in the light of the works influenced from its ideas; in the second step in the light of the works opposing the ideas expressed in al-Risala; and in the final step in the light of the works seeming to be aware of al-Risala. Thus, I have tried to trace the influences of al-Shafii in various areas of religious sciences and to contribute to the debates about the date of al-Risala's composition and its recognition based on primary sources