Toplumsal cinsiyet açısından sosyal değişimlerin türk sinemasında erkek kimliklerine yansıması: koca rolü (1980-2000 yılları arası)

Abstract

Tarih boyunca kadınlar ve erkekler arasındaki farklılıkların “doğal” olduğu düşünülmüştür. Bu düşünce cinsiyetler arası ikiliği evrensel biçimde ve her kültürde var sayar. Toplumsal cinsiyet kavramı biyolojik cinsiyetten ayrı olarak kullanılırken, cinsiyetlere atfedilen özelliklerin “evrensel”, “ilahi” ve “doğal” oldukları görüşüne de kendiliğinden karşı çıkar. Ataerkil bir toplumda, erkek egemen kültür ve değerleri sosyal kurumlarca toplumsallaşma sürecinde, bireye benimsetilmektedir. Egemen sınıfların çıkarına hizmet eden kitle iletişim araçları toplumu manipüle etmek eğilimindedir. Alternatif sayılabilecek birkaç yapım dışında sinema da aynı amaçla kullanılmaktadır. Ancak sadece toplumu yönlendiren tek taraflı bir iletişimin işlediğini söylemek de doğru değildir. Gişe kaygısı nedeniyle sinema, seyircisine uygun bir yapım da sunmak zorundadır. 1980 sonrası Türk sinemasında kadın sorununu el alan filmlerin bir kısmı ticari amaçla ve geleneksel Yeşilçam tarzı bakış açısı ile çekilmiştir. Daha gerçekçi bir bakış açısı ile çekilen filmlerde ise kalıpların kırıldığını görürüz. 1990–2000 yılları arası Türk sinemasında çekilen filmlerde ise kadınların sorunları indirgenerek bireysel anlamda ve daha çok cinsel bağlamda ele alınmıştır. Odaklanılan noktayı da kadınların cinsel çıkmazları ve saplantıları oluşturmuştur. Aslında bu durum sadece kadınlar için de geçerli değildir. Erkekler de toplumdaki kaos ve rekabet ortamının etkisiyle “nevrotik vatandaşlar” olarak yansıtılmıştır. İncelediğimiz filmlerde yansıtılan koca karakterlerine baktığımız zaman, Türk sinemadaki koca rollerinin uğradığı değişimin Türk toplumundaki ile paralel olduğunu görüyoruz. Gerçek hayatın zor ekonomik koşulları ve rekabet ortamı, erkek egemen toplumda erkekler tarafından kadını baskı altında tutabilmek için konulan ve yüzyıllar boyu içselleştirilen kuralların zamanla değişmesine yardımcı olmuştur. Zamanla bu kuralların erkeklere tanıdığı sınırsız hakların yanı sıra getirdiği sorumlulukların ağır gelmesiyle değişime erkek tarafı da razı olmak zorunda kalmıştır.

Historically, differences between women and men were considered “natural”. This thought assumes that duality between two sexes does exist universally and in every culture. While gender concept is used independent of biological sex, it also automatically opposes to the notion which says that characteristics attributed to sexes are “universal”, “divine” and “natural”. In a patriarchal society, men-dominated culture and values are engraved into mind of individuals by social institutions during their socialization process. The mass media serving the interests of dominant classes tend to manipulate the society. Except for a few productions which might be called alternative art-works, cinema is also utilized for the same purpose. However, here, it wouldn’t be true if we say that there is a unilateral communication which guides the society. Cinema is bound to present a production which meets expectations of the film-goers because of concerns about box-office receipts. Some of the movies dealing with women’s issue in Turkish cinema in post–1980 era were produced for commercial concerns and from traditional Yeşilçam point of view. On the other hand, we observe that movies made with a more realistic point of view have broken down the cliches/ templates. And Turkish movies made between 1990 and 2000 dealt with women’s issues in an individual sense and mostly in a sexual context. And the point of focus has been women’s sexual dilemmas and fixations. As a matter of course, this is also true for men, as well, apart from women. Men, too, are portrayed in these movies as “neurotic citizens” under influence of social chaos and competition. On looking at husband characters reflected on movies we studied, we observe that change in husband roles as portrayed on Turkish cinema runs in parallel to change in Turkish society. Tough economic conditions and competition in real-life facilitated the gradual change in rules imposed by men-dominated society to keep women under pressure and internalized by women for centuries as such. In time, apart from limitless rights enjoyed by men thanks to such rules, responsibilities arising from the very same rules forced men to give concessions for this change. TOPLUMUNDA TOPLUMSAL CİNSİYETE GENEL BİR BAKIŞ 1.1.Toplumsal Cinsiyet Tanımları........................................................................5 1.2.Biyolojik Faktörlerin Toplumsal Cinsiyet Üzerine Etkileri...........................7 1.2.1.Hayvanlar ve İnsanlar Üzerinde Yapılan Araştırmalar ve Bulgular....9 1.3.Toplumsal Statü Kazanma Sürecinde Cinsiyet.............................................10 1.3.1.Ailede Kazanılan Cinsiyet Kimlikleri................................................11 1.3.2.Eğitim Kurumlarında Cinsiyet Farklılıkları.......................................13 1.3.3.Medyada Cinsiyet Kalıpları...............................................................15 1.3.3.1. Farklı Cinsiyetlere Yönelik Yapımlar.........................................17 1.3.3.2. Medya Sektöründe Kadın Hareketi.............................................19 1.3.4.Sosyal Kurum Olarak Türk Hukukunda Cinsiyet Kalıpları...............20 1.3.5.Semavi Dinlerin Cinsel Farklılıklara Etkileri....................................22 1.4.Cinsiyet Kalıplarının Bir Sonucu Olarak Cinsiyet Rolleri..........................23 1.4.1.Kültürel Farklılıklar ve Cinsiyet Rolleri............................................24 TOPLUM-SİNEMA İLİŞKİSİ AÇISINDAN TÜRKİYE’DE 1980 SONRASI SOSYAL DEĞİŞİMLERİN TOPLUMSAL CİNSİYET ROLLERİ ÜZERİNE ETKİLERİ 1980 Sonrası Türkiye’de Siyasal Değişimler...............................................26 1.5.1980 Sonrası Türkiye’de Ekonomik Değişimler..........................................32 1.6. Siyasal ve Ekonomik Değişimlerin Türk Toplumu Üzerine Etkileri..........37 1.6.1.Kentleşme ve İşsizlik.........................................................................42 1.7.Toplumsal Yapı-Sinema İlişkisi...................................................................43 1.7.1.Toplumsal ve Kültürel Yapının Sinemada Yansıması.......................45 1.7.2.Türk Toplumunun Sosyo-Kültürel Yapısının Türk Sinemasına Yansıması...........................................................................................48 1.8.Cinsiyet Stereotiplerinin ve Cinsiyet Rollerinin Sinemada Yansıması........50 1.8.1.Kadın Sorunu.....................................................................................50 1.8.2.Erkek İmajı, Sert Erkek İmgesi..........................................................53 2.1980–2000 YILLARI ARASINDA TÜRK TOPLUMUNDA AİLE YAPISI ve TÜRK SİNEMASINDA KOCA ROLÜ 2.1.Cumhuriyetin Kuruluşundan 1980 Yılına Kadar Türk Toplumunda Aile Yapısı ve Türk Sinemasına Yansıması.........................................................57 2.1.1.1980 Yılına Kadar Türk Sinemasında Eş Olarak Kadın Karakterin Yansıması...........................................................................................60 2.1.2.1980 Yılına Kadar Türk Sinemasında Eş Olarak Erkek Karakterin Yansıması...........................................................................................63 2.2.1980–2000 Yılları Arasında Türk Toplumunda Aile Yapısı ve Türk Sinemasına Yansıması..................................................................................65 2.2.1.1980–2000 Yılları Arasında Türk Sinemasında Eş Olarak Kadın Karakterin Yansıması.........................................................................67 2.2.2.1980–2000 Yılları Arasında Türk Sinemasında Eş Olarak Erkek Karakterin Yansıması.........................................................................73 2.2.2.1.1980–2000 Yılları Arasında Çekilen ve Koca Rolünü İçeren Filmler..........................................................................................76 2.2.2.2.Örnek Film İncelemeleri............................................................109 A. Yol (1981).............................................................................109 B. Züğürt Ağa (1985)................................................................113 C. Bir Erkeğin Anatomisi (1996)..............................................114 Sonuç.................................................................................................................117 Kaynakça..........................................................................................................119