Hukuki yükümlülük kavramının cebir ve yaptırımla ilişkisi üzerine: Jeremy Bentham ve John Austin'den H.L.A. Hart'a

Abstract

Hukuki yükümlülük kavramı, hukuken belirli davranışların gerçekleştirilmesinin ya da belirli davranışlardan sakınılmasının gerekli olduğu durumları betimlemek için kullanılmaktadır. Hukuki yükümlülük denildiğinde, bir yasa koyucunun koymuş olduğu kanunlar ve sair mevzuatın yanı sıra öngörülmüş olan davranış biçiminin yerine getirilmemesi halinde devreye girecek cebri bir yaptırım mekanizması da zihinlerde canlanabilmektedir. Acaba zihinde canlanan bu durum hukuki yükümlülük kavramının doğasını doğru bir şekilde yansıtmakta mıdır? İşte bu tebliğde sorunun cevabı hukuki pozitivist bir çerçevede, Bentham ve Austin'in cebir ve yaptırım odaklı görüşleri ile H.L.A. Hart'ın cebir ve yaptırımın rolünü tahfif eden görüşünü değerlendirmek suretiyle aranacaktır. Hukuki pozitivizmin kurucusu kabul edilen Bentham ve Austin, hukuki yükümlülük analizinde, bir egemenin belirli davranışların gerçekleştirilmesi arzusunu yansıtan, yaptırım tehdidi ile desteklenmiş ve tebaasına yönelttiği irade beyanı olarak nitelendirdikleri buyruk kavramına müracaat ederler. Onlara göre hukuki bir yükümlülüğün söz konusu olabilmesi için egemenin buyruk niteliğindeki irade beyanı ve ona eklemlenen yaptırım esaslı unsurlar gerekir. Bentham yaptırımı Austin'den daha geniş bir kavram olarak ele alır. Ona göre yaptırımlar süjenin eylemde bulunmasını sağlayabilecek her türlü güdüdür; dolayısıyla cebri yaptırımların yanı sıra cezbedici koşullar, mükâfatlar da yaptırım olarak kabul edilmelidir. Austin ise yaptırımı salt olumsuz anlamda, ceza, tazminat ya da hükümsüzlük gibi çeşitleriyle sınırlandırır. Yaptırımın kapsamı ve tanımı bağlamında iki hukukçu arasında görüş ayrılığı bulunmakla birlikte en azından yaptırımın hukuki bir yükümlülük için gerekli koşul olduğu hususunda hem fikirdirler. Hukuki pozitivizmin gelişimini önemli ölçüde etkilediği kabul edilen Hart ise, seleflerinin hukuk ve ahlak ayrılığı hakkındaki görüşlerini büyük oranda korurken, hukuku egemenin tehditle desteklenen buyruğu olarak gören açıklamalarını ise reddetmiştir. Bu itirazının önemli dayanaklarından birisini ise hukuki yükümlülüğün cebir ve yaptırımla ilişkisi hakkındaki açıklamaları oluşturmuştur. Hart, Bentham’ın yaptırımı ve Austin'in ise hem cebri hem yaptırımı hukuki yükümlülüğün varlığı için gereklilik koşulu olarak gören yaklaşımlarını eleştirir. Hukuki yükümlülüğün, "egemenlik", "buyruk", "cebir", "yaptırım" ya da "yaptırım tehdidi" gibi kavramlarla açıklanması halinde, kavramın normatif boyutunun ele alınamayacağını belirtmiştir. Bu nedenle Hart buyruğa dayanan hukuk açıklamasından vazgeçilmesinin ve mutlak ve içerikten bağımsız bir eylem sebebi olarak tasavvur ettiği otoriter eylem sebebi fikri üzerinden bir hukuki yükümlülük analizinin geliştirilmesinin gerektiğini ifade etmiştir. Bu tebliğde öncelikle hukuki yükümlülüğe dair bu karşıt görüşler ele alınacak ve sonrasında her iki tutumun hukuki yükümlülük analizi yolunda sağladığı faydalar ve düştükleri hatalar belirtilecektir. Sonuç olarak ise özellikle Hart’ın eleştirileri de dikkate alınarak hukuki yükümlülük analizi için cebir ve yaptırımın esaslı bir role sahip olduğu şeklindeki görüşün savunulabilirliği sınanacaktır.