Yeni anayasa : süreç, içerik ve düzen

Abstract

Türkiye’de devam eden Anayasa yenileme çalışmalarına ilişkin olan sunuş yazısı, üç ana başlıktan oluşmaktadır: yeni anayasa süreci, yeni anayasanın içeriği ve yeni anayasal düzen. Şu iki etken, süreci zor- laştırmaktadır: ilki, yenileme çalışmasının anayasal düzenin devamlılı- ğında yapılıyor olması. İkincisi ise, toplumsal yapıdaki ayrışmalar ve siyasal kültürün çatışmacı özelliğidir. Bu nedenle, Anayasa Uzlaşma Komisyonu tarafından yürütülen çalışmalar, sürekli siyasal aktörlerin müdahaleleri ile karşılaşmakta, yeni Anayasa yapımını gerekli kılan temel sorunlar üzerinde consensus (oydaşma) sağlamakta güçlük çekil- mektedir. Bunların başında, “yurttaşlık”, “laiklik” ve “adem-i merkezi- yet” gelmektedir. Ne var ki, tartışmaların siyasal rejim üzerine yönlen- dirilmesi, temel sorunlar üzerindeki consensus açığını daha da derinleş- tirmektedir. Siyasal rejim tercihi üzerinde tartışmalar ilkeler üzerinden yapılabilseydi eğer, o durumda, parlamenter rejim yerine başkanlık re- jimini tercih gereği üzerine tartışabilecektik. Fakat, bu yapılmayıp, dik- katlerin daha çok bunun seçeneklerine yöneltilmesi, ayrışmaları derin- leştirdi. Böyle olunca, fren ve denge mekanizmalarını yürütme lehine bozmuş olması nedeniyle yakınılan 1982 Anayasası yerine geçecek Anayasanın, erkler ayrılığı temelinde hangi denge ve denetim mekanizmaları ekseninde yazılması gerektiği sorunu ikinci planda kaldı. Kıta Avrupası geleneğini izleyen Türkiye’deki ikili yargı düzenini tek yargıya dönüştürme yönünde yapılan öneriler de, rejim tercihinde yapıldığı üzere, ilkeler yerine uygulamaya yönelik kaygı ve beklentileri öne çıkardı. Haliyle, yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığının gerekleri tartışılamadı. Anayasa yazımında karşılaşılan sorunlarda, Uzlaşma Komisyonu’nun saydamlıktan uzak çalışma tarzı etkili olduysa da, Hükümet çevrelerinin beklentileri çok daha belirleyici oldu. TBMM açısından da, Anayasa çalışmasını gölgeleyici mevzuat çalışmalarından söz edilebilir. Gerçekten, Yasama organı, yürürlükteki Anayasa’ya aykırı yasaları elden geçirerek insan haklarını ve demokrasiyi ilerletme çalışmalarından çok, yeni anayasal düzene giden yolu tıkayıcı mevzuat faaliyetini sürdürmekte sakınca görmedi. ”Ülke-insan-devlet” üçlüsüne dayanması gereken yeni anayasal üzerine etraflı ve sürekli tartışmaların yapılamamış olması da, değinilen sorunlarla birlikte, basın ve yayın kuruluşlarının önceliği, siyasal aktörlerin eğilimleri doğrultusunda belirliyor olmalarından kaynaklanmaktadır.

A discussion regarding the possible features of a new constitution can be divided into three parts: the process of drafting it; its substance; and the expectations it raises. Comparing constitutional movements around the world, one observes remarkable differences in terms of the process of drafting constitutions during the transition periods and at time when there is constitutional continuity. As for Turkey, the parliament established the Constitutional Reconciliation Commission to conduct the process of drafting. The social and political needs that created the incentives to pursue a new constitution will be elaborated in the preface. Turkey needs to think on the national stage that the advantages that have been obtained within constitutional movements should not be disregarded in the drafting process. As for international stage, considering the historical and geographical dimensions of Turkey, a new constitution should be conceptualised in the light of comparative constitutional law. The system of checks and balances could be expanded on a dozen dimensions to promote the rule of law. Instead of the concept of national sovereignty, which alienates the government from the public, a new constitution should be grounded on the idea of popular sovereignty. The expectations arising from the social structure and the conditions of the country could be collected under three headings: citizenship, secularism and decentralisation. The current constitution could play an important role in addressing the issues. The combination of citizenship, laicism and decentralisation should be taken into account in order to promote equal citizenship, individual freedom and participatory democracy. The restrictions and the guarantees of fundamental rights and freedoms should not fall below the minimum standards that the article 13 of the constitution already embodies. With respect to structuring the separation of powers, the government proposes the presidential system; however, the principles of democracy should be discussed beforehand as the justifications that have been propounded for an alteration of the system of government are not satisfactory. Regarding the enhancement of the practice of the judicial system, the unification of the branches of judiciary is discussed; nevertheless, ‘the right to a fair trial’ can be guaranteed by adopting certain safeguarding provisions. The 1982 Constitution was drafted under the influence of two ideologies: anti-communism and neo- liberalism. Certain amendments regarding human rights were adopted; however, any justification falls short of substantiating the practical failures. The achievements of the constitutional order should be taken into account in the process of drafting a new constitution. The qualification element should become prominent within a new constitution that could reflect as a qualified territory, qualified public and a qualified political organisation aiming to serve the public. Furthermore, the ideology of a new constitution should rely on human rights A new constitution should be perceived as an agreement of common living achieved through participation in the process of drafting it, social consensus, and its legitimacy as a document for a common identity.