Şâfiî’nin Kaynak İçi Nesih Teorisive Şâfiî Fıkıh Geleneğinde Yorumlanış Biçimleri

Abstract

İslam hukuk tarihinde doktriner mezheplerin teşekkül sürecinin başladığı bir dönemdehayat süren Şâfiî (ö. 204/820), önde gelen fıkhî çevrelerin başında bulunanEbû Hanîfe ve Mâlik b. Enes’ten farklılaşan bir kaynak telakkisine sahiptir. Şâfiî,rivayetler etrafındaki uğraşıların yoğunlaşmasına paralel olarak haber-i vâhidin delildeğerinin arttığı bu dönemde, diğer çevrelerin bölgesel hukuk geçmişi ve genelhukuk ilkeleri çerçevesindeki bazı kabullerine karşı çıkmış ve bu kabullerden ötürükimi zaman rivayetleri terketmelerini yanlış bulmuştur. Onun nesihle ilgili görüşlerive yaklaşımları, bu rivayetlerin delil değerini ispat için harcadığı yoğun mesaininönemli bir başlığını teşkil eder. Şâfiî’nin geliştirdiği nesih anlayışının en bariz tarafı,Kur’an ve Sünnet arasında yürütülen çapraz nesih ilişkisine karşı çıkması vehükümlerde nesih kabilinden yaşanan değişimleri kaynakların kendi içinde yürüyenbir süreç olarak ele almasıdır. Şâfiî’nin Sünnet’in hücciyeti ile ilgili tartışmalarbağlamında önem arzeden yaklaşımı, belli bir müddet sonra mezhebini benimseyenfakihlerin sorgulamasıyla karşılaşmış ve giderek terkedilmiştir. Bu makalede, ilk olarakŞâfiî’nin nesih teorisi, kaynak telakkisini dayandırdığı esaslar bağlamında elealınacak, ardından Şâfiî âlimlerin değerlendirmeleri ışığında mezhep içerisinde nasılyorumlandığı üzerinde durulacaktır. Makale, Şâfiî ve Şâfiîlik üzerinden bir müçtehidinve mezhebin usulî tavrının ve kimi usul meselelerine yaklaşımlarının bağlamiçinde kazandıkları anlamı ve bağlamın değişmesiyle görüşlerin de değişebildiğini;mütekellimîn usul yazımında fürûdaki mensubiyetlerin bir noktadan sonra belirginliğiniyitirdiğini ve usulî ayrışmaların mezhep mensubiyetiyle birebir örtüşmediğinigöstermeyi hedeflemektedir.